Мээң байым-мээң ажы-төлүм

Мээң байым-мээң ажы-төлүм
Бо тыва улустуң үлегер домаа тыва кижиниң байлаа- ажы-төлүнде деп, мерген угаанныг тыва чоннуң чугаазы кончуг шын. Ол үлегер домакты амгы шагның ажы-төлдери бадыткап турар. Бир чижекти көрген болгаш бижип көрейн.
2025 чылдың май 17-де Таңды кожууннуң Дүрген суурнуң, Н.М.Усков аттыг культура бажыңынга РФ-ның «Маадыр иези», 12 уругларны божаан база дыка хөй уйнуктарының, уйнуктарының ажы-төлүнүң буянныг авазы, Ольга Ноокаевна Оюннуң 80 харлаанынга таварыштыр чырык адынга тураскаадып ном үндүрген байырлалынче чонун чалаан турган. Чалаткан аалчылар: Кожууннуң, сумунуң даргалары болгаш кожууннардан болгаш Кызыл хоорайдан кырган-ачазы, кырган-авазы кады төрээннери база ада-иезиниң кады төрээннерин, оларның ажы-төлдерин чалаан болдулар. Ынчап кээрге, клубтуң көрүкчүлер залын суурнуң чурттакчылары-биле олар долдур олурупканнар.
Программада:
11.00-делгелге, 12.00- видеофильм;
Коридорнуң бүгү дургаар шаңналдар, чедиишкиннер болгаш документилер делгелгези делгеттинген, а өске талазында 20 метр узун ук-ызыгуур ыяжы турган.Кырган-ачазы Оюн Ноокай Арапчын оглунуң, Хүндүлүг бижиктери болгаш ада-иезиниң шаңналдары, ажылдап чораан чуруктарының делгелерин аскан.Анаа чугаалаарга бичии музей деп болур.
13.00-фуршет (чем хевири, ында аалчылар делгеп каан чемнерни болгаш суксуннарны хостуг шилип ап аарга, ажы-төлдери боттары бараалгадып турар);
Кандыг-даа амданныг чемнер бар. Уруглары авазының кылып чораан тыва чемнерин, янзы бүрү салаттар, чигирсиг чемнер дээш 1, 2 дугаарларлыг чемнер дээш, чүү чок дээр. Клубтуң иштинче кирер коридорда чонну чемгерген. Столовая, кафе, рестораннарның чемнеринден артык чаагай, ынчанмайн канчаар, боттарының холдарындан кылып каан хөй тыва амданныг чемнер. Кижи кайгаар, ынча хөй кижини канчап чемнери-биле хүндүлеп бараалгадып турар.
14.00- ном таныштырылгазы;
Номнуң ады. «Ачазының уруу». Ук номда Оюн Ноокаевна Оюннуң чырык адын мөңгежидип, 2025май 14-те мугур 80 харлаанынга тураскаадып ажы-төлү сактыышкыннарын, авазының, ачазының кады төрээннерин, оларның ажы-төлдериниң дугайында сактыышкыннарны чыып бижээн. Олар шаандагы төөгүнү эки билир улуг өгбелери шагда бурганнай бергени-биле, чамдык улуг өгбелери тодарадып билдинмес болуп арткан боорга, келир үениң өзүп орар чаш ажы-төлүнге шын төөгүнү артырып каары-биле оларның төөгүзүн уктап, болдунары-биле кыска допчу намдарын чонга таныштырарын оралдажып, кезек солун сактыышкын үзүндүлерлиг номну парлап үндүрген.
Номнуң автору Ольга Ноокаевнаның улуг оглу Омак Кызыл-оолович Оюн.
Үндүрүлгениң харыысалгалыг редактору Азияна Кызыл-ооловна Оюн.
Номну Красноярск хоорайга 100 экз. уран-чечен литературлуг, чараш өннүг чуруктарлыг парлап үндүрген. Номнуң эге бүрүзүнде солун төөгүлер, дириг херечилер болгаш фактылар бар.
Номда бир онза-солун болуушкун-ада-иези 1994 чылдың июнь 16-да Таңды кожууннуң Чагытай хөлдүң эрии Бобак-Тей деп черге РФ-ның Президентизи Б.Н. Ельцин дарганы уткуур аас-кежиктиг болганы. Борис Ельцин авазының холундан сүттүг шайны ижип, ак чемин сонуургап, ылаңгыя авазы-ачазының тиккен арыг суг ышкаш кылаң тыва араганы дыка сонуургаан. Ачазы ол үеде оң талазынга чартыктай берген турган. Ельцин дарганы сологай холу-биле мендилешкен. Дарганың адыжының ишти улуу аажок, ийи салаазы чогун база көргенин уругларынгна ачазы чугаалаан бооп турар.
Каш айлар эрткенде, чон аразынга оларга дыңналып келгени болза, Россияның бирги Президентизиниң улуг белээ-күчү-күштүг тараа ажаар чаа комбайны Мөңге Доржуга Тыва чазактың шиитпири-биле белекке берген. Ольга Ноокайовна биле Кызыл-оол Сирен-оолович Оюннарга Россияның Президентизи Борис Н.Е-ни силерниң холуңар-биле кылган тыва национал ажы-чемиңер, ак сүттен тыва арагаңарны аажок сонуургап ишкен, улуг аалчывысты бедик деңнелге уткуп хүлээп алгаңынар дээш, безин чадаарда Тыва чазактың мурнундан оода четтирдивис деп чугаа сөс-домак чок болганын, уруглары хомудап чоруурлар.
1995 чылдың чазынында ада-иези Хадың-Бажында Шивилиг –Адыр унунда мал –маган тургуза азыраар кыштагга, кошкар кадарып турар үеде, аалынга улуг аалчылар келген. Тываның Президентизи Шериг-оол Д.О, Таңды кожууннуң чагырыкчызы Борис К.Б, Дүрген суму чагырыкчызы Михаил М.О баштаан даргалар болган.Авазы ам база аалчыларны быштаа, боова-боорзаа-биле хүндүлеп, аяк-шайын кудуп хүндүлээннер. Ол аразында Шериг-оолД.О: «Чазак дыка улуг частырыг кылган. Ону эдер дээш келдим.Силерге чугула херек чүүл бар болза чугаалаңар»-деп, ада-иезинге буруузун миннип чугаалаан бооп турар. Ол-ла дораан харыы берип шыдавазын авазы харыылап, бичии боданып аар үеден бээрин дилээн. Оон авазы биле ачазы дугуржуп сүмелешкеш, удатпайн оглу Омакты эдертип алгаш, кожуун чагырыкчызы Борис Балчий-оол дарганың ажылчын өрээлинче, оочур ээлчег езугаар кирип: «Хөй ажы-төлдүг Маадыр-Ие кижи-дир мен, машина-техниканың херээ чок, ажы-төлүмге Кызыл хоорайга, чаагайжыдып туткан изиг, соок суглуг бажыңдан бээр кылдыр дилег киирген. Балчий-оол Б.К авазынга хамык чугула херек документилерни чыып алгаш Шериг-оол Д.О кирерин сүмелээш чорудупкан. Авазы Чазак бажыңынга чеде бергеш Шериг-оол Д.О ужурашкаш, дилег билдириишкин, документилерин көргүзүп, чугаалашкан соонда, Шериг-оол Дезижикович: «Силерниң дилээңерни күүседири-биле, Чазактың оралакчы даргазынга хол үжүү-биле даалганы берип каан мен, дараазында ол даргадан сонуургап айтырып турар силер» дээн. Ооң соонда Чазакта даргалар бот-боттарынче удур-дедир чугжуп, авазын, тыва улустуң чугааланыры «ыттан эртирип», ийи чыл дургузунда, киирген дилег билдириишкиннер ам-даа сайгарылгада чоруп турар деп, мегелеп келгенинден авазының чөгели төнген. Безин чадаарда Шериг-оол Д.О-тың бодунуң хууда хүлээп алыышкынынче, каш удаа дарый кирип-барып келгени кандыг-даа түңнел чок болган. Тываның бирги Президентизиниң ада-иезиниң аалынга келгеш, буруузун миннип, аазаан сөстери хоозун меге сөстер бооп артып калганыны, хөй санныг ажы-төлдери уйнуктары хомудап чоруурун, авазынга тураскааткан номунда бижээн. Ол ышкаш кожуунда даргалар таптыг дуза катпаанын база хомудап чугаалап турарлар.
Авазынга тураскааткан номнуң байырлалын Айдың Кызыл-оолович биле дуңмазы Алеся Кызыл-ооловна кандыг-даа артистер, чарлакчылардан дуда чок онза-солун байдалга эртирдилер. Келген аалчы бүрүзү Ольга Нокаевна Оюнну чылыг-чымчак өөрүп четтиргениниң сөстери-биле сактып чугаалаан. Номнарны база көрукчулерге, чалаткан аалчыларга белек кылдыр тутусканнар. Номнуң байырлалы чоннуң сеткилден дыка солун болду.
Ольга Ноокаевнаның ажы-төлдери дыка демниг номнун байырлалын эртиргени, чонну кайгаткан.
Төлептиг уруглар авазынга номну тураскаадып, ынчалдыр сактыышкынны кадагалап, салгалдарга дамчыдып чоруур!
Бо-дыр, тыва кижиниң байы- ажы төлүнде дээри, кончуг шын!