Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 990x90px header-bottom
Оюн Болдукпан Дадар-ооловичиниң 100 харлаанынга уткуштур
Оюн Болдукпан Дадар-ооловичиниң 100 харлаанынга уткуштур
2025 чылдың май 12-де «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг» ажылдакчызы, ТАО-ның музыка-драма театрының концерт-эстрада бюрозунуң үндезилекчилериниң бирээзи Оюн Болдукпан Дадар-ооловичиниң 100 харлаанынга уткуштур болгаш Таңды кожууннуң дугайында (Дүс-Хөл, Чагытай, Дүрген Шуралгаа, Уургайлыг аржааны) база Тыва чоннуң алдарлыг оглу, манчы-кыдаттарны ( тыва чонну 157 чыл иштинде дарлап чораан) Тыва чуртундан үндүр ойладырынга киришкен, Хомду дайынның болгаш Тывага болган Хамааты дайынының маадыры, ТАР-ны тургузарынга үлүг-хуузун киирген, ТАРП тургузукчузу, тыва чону дээш амы-тынын берип, тулчуп чораан Күрседи Оюннуң 140 харлаарынга тураскааткан Тываның ыраажыларының аразынга республика чергелиг ырылар мөөрейи болур.
Мөөрей 2 чадалыг болур:
-Бир дугаарында Болдукпан Дадар-ооловичиниң орус, тыва дылга ырлап чораан ырлары. Фонограмма чок дириг үделге-биле.
-Таңды кожуун дугайында болгаш Оюн Күрсединиң дугайында ырыларны чогааткаш, ырлап күүседир. Маңаа фонограмма-биле ырлап болур.
Мөөрейниң программа-положениезин Таңды кожууннуң Кочетово суурда «Оюн Болдукпан» аттыг ТКБ уран чүүл удуртукчузу тургускаш, чоокку уеде кожууннарже, хоорайларже чоргузар. Амдан эгелеп белеткенип эгелей бээр дээш бижип орарым ол. Артист өгбевистиң ырлап чораан ырларын адаанда чижек кылдыр көргүскен.
Оюн Б.Д. 1925 чылдың май 12-де Таңды кожууннуң Уургайлыгга, амгы үеде адап турарывыс Арголикке (Аргалыгга) төрүттүнген. Бичиизинден ол ырлаарынга аажок ынак, элдептиг үннүг турган. Ыраажыга тускай өөренмээн, ооң үнү бойдустан чаяаттынган турган. Бай-Хаак суурнуң школазын дооскаш, Болдукпан Дадар-оолович башкыларның өөредилге курстарынга кирип, оларны чедиишкинниг дооскаш, башкылап, музыка кичээлдерин удуртуп, Бай-Хаак болгаш Чал-Кежиг суурларга шии бөлгүмүн удуртуп турган.
1951 чылда Максима Мунзук акызының чалааны-биле Оюн Б.Д Тыва автономнуг областың музыка-драма театрының концерт-эстрада бюрозунга 1954 чылдан 1968 чылга чедир ыржаажы бооп ажылдаан. Артистиң амыдыралы доктаамал концерттерден тургустунган. Ол тыва болгаш орус дылдарга ырларны чааскаан күүседип турган. Ооң "Ээн, куруг кагбаан-на мен," "Кадарарда хоюм чараш" деп улустуң ырларынга кѳѳрүкчүлер аажок ынак, сонуургаар турган. Артистиң бедик деңнелде күүсеткен ырлары амдыгаа чедир тыва радио болгаш телевидениениң архивинде "Самагалтай," "Дынгылдай," "Тооруктуг долгай Таңдым, "Сылдыс"," "Мир во всем мире" "Ыраажы кыс" шыгжаттынган. Болдукпан Дадар-оолович чүгле улустуң ырларын эвес, совет композиторларның ырларын база күүседип турган. Мынчага дээр мээң сагыжымда ооң үнү дыңналып турар. "Мен - Совет Эвилелиниң хамаатызы мен" деп ырны кайы хире байырланчыг, магаданчыг кылдыр ырлай бээр ийик! Ыраажының көскү карточказы "Межегей" деп тыва чоннуң ыры турган, ону күүседип тура, дыңнакчыларның чүректеринге нота бүрүзү-биле дыңналып, онза сурагжаан.
Оюн Б.Д. концерт-эстрада бюрозунга 16 чыл ажылдаан үезинде ховар чараш үнү-биле чүгле Тыва автономнуг областың, Тыва АССР-ниң чурттакчыларының аразынга ат-алдарны чаалап ап келген эвес, СССР-ге база. Республиканың чурттакчылары Оюн Болдукпанны Чоннуң артизи кылдыр сактып турар, аңаа " Улустуң Айлаң Кужу" деп шола атты база берген.
Тыва область фестивалының комитеди Оюн Б.Д 1951 чылда Кызыл хоорайга болуп эрткен аныяктарның бирги область фестивалынга 1-ги чергениң дипломунуң лауреады болган.
1954 чылда бүгү Россияның уран чүүл көрүлдезинге орус болгаш тыва чоннуң ырларын идепкейлиг киржип, тергиин күүсеткен дээш, СЭКП-ниң Тыва обкомунуң секретары С.К. Тока ону Тыва автономнуг областың күүседикчи комитединиң депутаттарының Хүндүлүг бижии-биле шаңнаан.
1957 чылда девискээр аайы-биле Новосибирск хоорайга болуп эрткен бот-тывынгыр, профессионал коллективтерниң база РСФСР-ниң областарының, автономнуг республикаларының аразынга болган ырылар мөөрейлеринге 2-ги чергениң дипломунуң лауреады аттың шаңналын чаалап алган.
Чоннуң ырларының күүседикчизи болгаш, Болдукпан Дадар-оолович Тываның иштинге гастрольдап, Москвага болуп эрткен чоннуң чогаадылга фестивалының мөөрейинге барып киришкен. Төрээн чуртувустуң найысылалынче баштайгы аян-чорук үезинде мөөрейге киришкен соонда, эң арыг суглуг тенор болза-даа, ону «тыва Шаляпин» деп адаан.
Москвага Бүгү Эвилелдиң уран чүүлдүң түңнел көргүзүүнге чедиишкинниг киришкени дээш, Оюн Б.Д-ны РСФСР-ниң культура сайыды Т.М. Зуеваның «Хүндүлүг бижии»-биле шаңнаан, база Бүгү Эвилелдиң чонунуң уран чүүл фестивалының 2 чергениң лауреады болган.
1957 чылда аңаа Хакасияның аныяктарның бирги фестивалының лауреады деп атты тывыскан.
ССРЭ-ниң Культура яамызы ону "Кончуг эки ажыл" деп хөрек демдээ-биле 1964 чылдың октябрь 23-те (712-к дужаал, 16/108 дугаар шынзылга) база оон-даа ыңай хөй шаңналдарны тывыскан.
Оюн Болдукпан Тываның уран чүүл болгаш культура хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киириштирген. 1950 чылдан 1967 чылга чедир ол Тываның хөгжүм- шии театрынга ажылдап чораан: шиилерде хөйнүң рольдарынга ойнап, улустуң ырларының күүседикчизи болуп, республиканың иштинге болгаш ооң кызыгаарындан дашкаар "Самбажык," "Хайыраан бот" болгаш өске-даа шиилерге ойнап турган.
Кочетово Көдээ культура бажыңының сценазынче артистерден тускай, кайгамчыктыг аккыр диштери-биле хүлүмзүрүп, чиик кылаштап, чонче мөгейип, сорук кирген арынныг үнүп кээр турган. Амгы шагның аныяк ыраажыларынга үлегер-чижек болур.
Болдукпан Оюн чүгле уран чүүлге салым-чаяанныг эвес, чазаныр, даараныр чораан. Дыка хөй тыва хөгжүм херекселдеринге: игилге, дошпулуурга, бызаанчыга ойнап турган болгаш оларны боду чазап кылып аар. Баянга эки ойнаар, сценага ойнаар костюмнарын-даа ол боду даарап алыр турган. Шүлүктер бижээш, аялгазын боду чогааткан ырлары база турган, ол ырларын өөнүң ишти- биле кады кожаларынга ырлап берип чораан.
Театрга 17 ажылдаан чылдар дургузунда Болдукпан Оюн тыва культураның сайзыралынга хөй-ле үлүг-хуузүун киирген. "Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы" деп атты шыны-биле алырга, аңаа элээн орайтай бергенде, бодунуң өскен Кочетово суурунга көжүп келгенде тывыскан.
Хүндүлүг дыштанылгаже үнер мурнунда Болдукпан Дадар-оолович суурнуң амыдыралынга улуг үлүг-хуузун киириштирген. Бодунуң ырлап чораан дуржулгазын музыка школазының өөреникчилеринге дамчыткан. 1984 чылда Кочетово суурга композитор Сергей Бадырааның удуртулгазы-биле "Коңгургай" фольклор ансамблиниң солизи. Ол ансамбильге театрга ажылдап чораан дуржулгалыг болгаш, Болдукпан Дадар-оолович репертуар шилилгезинге улуг үлүг-хуузун киириштирип, үлежип турган. База катап аныяк эвес- даа болза, Тыва Республиканың иштинге чонга концерт көргүзүп, аян-чорук кылып, республикага болгулаан конкурстарга болгаш фестивальдарга хѳй катап киришкен. Ансамбльдиң кол кезээн көдээ интеллигенция тургузуп турган, ооң иштинде суурда музука школазының башкылары - Чечек Маадыр-ооловна Оюн, Зоя Биче-ооловна Оюн. "Конгургай" фольклор ансамблиниң эп-найыралдыг коллективи уран чүүлге ынакшыл-биле каттышкан "Коммунизмниң Херели»"совхозтуң бүгү кадарчылар турар черлеринге барып, концерттин көргүзүп турган. Айда каш-даа катап артистер боттарының ырлары-биле ажылчыннарны өөртүр дээш, он-он километрни шуут-ла эки эвес орук-биле эрттип чорааш, бараалгадып чорааннар. Боттарының концерттерин районнуң болгаш республиканың чоннарынга көргүскеннер.
Кочетово суурга бир концертке Болдукпан Оюннуң чогаадыкчы кежээзинде: «Бир эвес шупту чүве эгезинден эгелээр болза, амыдыралыңарда кым болур силер?» - деп бир кижи айтырарга:- "Дөмей-ле ыраажы боор мен!"- деп харыылаан. Чон ансамбльге ынак болгаш ону хүндүлээр турган, ооң солизин база болбайн канчаар. Болдукпан Оюн кудумчулап бар чыдырда, улус: "Бо бистиң Болдукпан- артизивис-тир!" - деп чугаалажып турган. Ол сураглыг-даа болза, бүгү чуртталгазында биче сеткилдиг, кызымак, бооп арткан, кезээде дуза кадып база суме берип чораан кижиге чон канчап ынакшывайн, хүндүлевейн барбас боор.
Болдукпан Дадар-оолович Оюннуң ачы-хавыяазы «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп атты тывыскан, тыва чоннуң бодалы-биле «Тываның Улустун артизи» атты тыпсыр болза эки турган-на боор. Кочетово суурнуң Культура Бажыңы ооң ады-биле адаттынган.
Ол шагда-ла бистиң-биле кады эвес, 1993 чылдың сентябрь 26-ның хүнүнде чок болган. Ынчалза-даа артист бо хүннерде бистиң аравыста чок-даа болза, ооң төрумелинден катаптаттынмас ховар дээн чараш үнү тыва чоннуң сагыжында кезээде мөңге бооп артып калыр.
Ыраажының үнүн амдыгаа дээр ону дыңнаан улус сактып чоруур. Болдукпан Оюн ышкаш кижилер Тываның төөгүзүнүң болгаш культуразының алдын фондузу-дур.
2025 чылдың май 12-де «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг» ажылдакчызы, ТАО-ның музыка-драма театрының концерт-эстрада бюрозунуң үндезилекчилериниң бирээзи Оюн Болдукпан Дадар-ооловичиниң 100 харлаанынга уткуштур болгаш Таңды кожууннуң дугайында (Дүс-Хөл, Чагытай, Дүрген Шуралгаа, Уургайлыг аржааны) база Тыва чоннуң алдарлыг оглу, манчы-кыдаттарны ( тыва чонну 157 чыл иштинде дарлап чораан) Тыва чуртундан үндүр ойладырынга киришкен, Хомду дайынның болгаш Тывага болган Хамааты дайынының маадыры, ТАР-ны тургузарынга үлүг-хуузун киирген, ТАРП тургузукчузу, тыва чону дээш амы-тынын берип, тулчуп чораан Күрседи Оюннуң 140 харлаарынга тураскааткан Тываның ыраажыларының аразынга республика чергелиг ырылар мөөрейи болур.
Мөөрей 2 чадалыг болур:
-Бир дугаарында Болдукпан Дадар-ооловичиниң орус, тыва дылга ырлап чораан ырлары. Фонограмма чок дириг үделге-биле.
-Таңды кожуун дугайында болгаш Оюн Күрсединиң дугайында ырыларны чогааткаш, ырлап күүседир. Маңаа фонограмма-биле ырлап болур.
Мөөрейниң программа-положениезин Таңды кожууннуң Кочетово суурда «Оюн Болдукпан» аттыг ТКБ уран чүүл удуртукчузу тургускаш, чоокку уеде кожууннарже, хоорайларже чоргузар. Амдан эгелеп белеткенип эгелей бээр дээш бижип орарым ол. Артист өгбевистиң ырлап чораан ырларын адаанда чижек кылдыр көргүскен.
Оюн Б.Д. 1925 чылдың май 12-де Таңды кожууннуң Уургайлыгга, амгы үеде адап турарывыс Арголикке (Аргалыгга) төрүттүнген. Бичиизинден ол ырлаарынга аажок ынак, элдептиг үннүг турган. Ыраажыга тускай өөренмээн, ооң үнү бойдустан чаяаттынган турган. Бай-Хаак суурнуң школазын дооскаш, Болдукпан Дадар-оолович башкыларның өөредилге курстарынга кирип, оларны чедиишкинниг дооскаш, башкылап, музыка кичээлдерин удуртуп, Бай-Хаак болгаш Чал-Кежиг суурларга шии бөлгүмүн удуртуп турган.
1951 чылда Максима Мунзук акызының чалааны-биле Оюн Б.Д Тыва автономнуг областың музыка-драма театрының концерт-эстрада бюрозунга 1954 чылдан 1968 чылга чедир ыржаажы бооп ажылдаан. Артистиң амыдыралы доктаамал концерттерден тургустунган. Ол тыва болгаш орус дылдарга ырларны чааскаан күүседип турган. Ооң "Ээн, куруг кагбаан-на мен," "Кадарарда хоюм чараш" деп улустуң ырларынга кѳѳрүкчүлер аажок ынак, сонуургаар турган. Артистиң бедик деңнелде күүсеткен ырлары амдыгаа чедир тыва радио болгаш телевидениениң архивинде "Самагалтай," "Дынгылдай," "Тооруктуг долгай Таңдым, "Сылдыс"," "Мир во всем мире" "Ыраажы кыс" шыгжаттынган. Болдукпан Дадар-оолович чүгле улустуң ырларын эвес, совет композиторларның ырларын база күүседип турган. Мынчага дээр мээң сагыжымда ооң үнү дыңналып турар. "Мен - Совет Эвилелиниң хамаатызы мен" деп ырны кайы хире байырланчыг, магаданчыг кылдыр ырлай бээр ийик! Ыраажының көскү карточказы "Межегей" деп тыва чоннуң ыры турган, ону күүседип тура, дыңнакчыларның чүректеринге нота бүрүзү-биле дыңналып, онза сурагжаан.
Оюн Б.Д. концерт-эстрада бюрозунга 16 чыл ажылдаан үезинде ховар чараш үнү-биле чүгле Тыва автономнуг областың, Тыва АССР-ниң чурттакчыларының аразынга ат-алдарны чаалап ап келген эвес, СССР-ге база. Республиканың чурттакчылары Оюн Болдукпанны Чоннуң артизи кылдыр сактып турар, аңаа " Улустуң Айлаң Кужу" деп шола атты база берген.
Тыва область фестивалының комитеди Оюн Б.Д 1951 чылда Кызыл хоорайга болуп эрткен аныяктарның бирги область фестивалынга 1-ги чергениң дипломунуң лауреады болган.
1954 чылда бүгү Россияның уран чүүл көрүлдезинге орус болгаш тыва чоннуң ырларын идепкейлиг киржип, тергиин күүсеткен дээш, СЭКП-ниң Тыва обкомунуң секретары С.К. Тока ону Тыва автономнуг областың күүседикчи комитединиң депутаттарының Хүндүлүг бижии-биле шаңнаан.
1957 чылда девискээр аайы-биле Новосибирск хоорайга болуп эрткен бот-тывынгыр, профессионал коллективтерниң база РСФСР-ниң областарының, автономнуг республикаларының аразынга болган ырылар мөөрейлеринге 2-ги чергениң дипломунуң лауреады аттың шаңналын чаалап алган.
Чоннуң ырларының күүседикчизи болгаш, Болдукпан Дадар-оолович Тываның иштинге гастрольдап, Москвага болуп эрткен чоннуң чогаадылга фестивалының мөөрейинге барып киришкен. Төрээн чуртувустуң найысылалынче баштайгы аян-чорук үезинде мөөрейге киришкен соонда, эң арыг суглуг тенор болза-даа, ону «тыва Шаляпин» деп адаан.
Москвага Бүгү Эвилелдиң уран чүүлдүң түңнел көргүзүүнге чедиишкинниг киришкени дээш, Оюн Б.Д-ны РСФСР-ниң культура сайыды Т.М. Зуеваның «Хүндүлүг бижии»-биле шаңнаан, база Бүгү Эвилелдиң чонунуң уран чүүл фестивалының 2 чергениң лауреады болган.
1957 чылда аңаа Хакасияның аныяктарның бирги фестивалының лауреады деп атты тывыскан.
ССРЭ-ниң Культура яамызы ону "Кончуг эки ажыл" деп хөрек демдээ-биле 1964 чылдың октябрь 23-те (712-к дужаал, 16/108 дугаар шынзылга) база оон-даа ыңай хөй шаңналдарны тывыскан.
Оюн Болдукпан Тываның уран чүүл болгаш культура хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киириштирген. 1950 чылдан 1967 чылга чедир ол Тываның хөгжүм- шии театрынга ажылдап чораан: шиилерде хөйнүң рольдарынга ойнап, улустуң ырларының күүседикчизи болуп, республиканың иштинге болгаш ооң кызыгаарындан дашкаар "Самбажык," "Хайыраан бот" болгаш өске-даа шиилерге ойнап турган.
Кочетово Көдээ культура бажыңының сценазынче артистерден тускай, кайгамчыктыг аккыр диштери-биле хүлүмзүрүп, чиик кылаштап, чонче мөгейип, сорук кирген арынныг үнүп кээр турган. Амгы шагның аныяк ыраажыларынга үлегер-чижек болур.
Болдукпан Оюн чүгле уран чүүлге салым-чаяанныг эвес, чазаныр, даараныр чораан. Дыка хөй тыва хөгжүм херекселдеринге: игилге, дошпулуурга, бызаанчыга ойнап турган болгаш оларны боду чазап кылып аар. Баянга эки ойнаар, сценага ойнаар костюмнарын-даа ол боду даарап алыр турган. Шүлүктер бижээш, аялгазын боду чогааткан ырлары база турган, ол ырларын өөнүң ишти- биле кады кожаларынга ырлап берип чораан.
Театрга 17 ажылдаан чылдар дургузунда Болдукпан Оюн тыва культураның сайзыралынга хөй-ле үлүг-хуузүун киирген. "Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы" деп атты шыны-биле алырга, аңаа элээн орайтай бергенде, бодунуң өскен Кочетово суурунга көжүп келгенде тывыскан.
Хүндүлүг дыштанылгаже үнер мурнунда Болдукпан Дадар-оолович суурнуң амыдыралынга улуг үлүг-хуузун киириштирген. Бодунуң ырлап чораан дуржулгазын музыка школазының өөреникчилеринге дамчыткан. 1984 чылда Кочетово суурга композитор Сергей Бадырааның удуртулгазы-биле "Коңгургай" фольклор ансамблиниң солизи. Ол ансамбильге театрга ажылдап чораан дуржулгалыг болгаш, Болдукпан Дадар-оолович репертуар шилилгезинге улуг үлүг-хуузун киириштирип, үлежип турган. База катап аныяк эвес- даа болза, Тыва Республиканың иштинге чонга концерт көргүзүп, аян-чорук кылып, республикага болгулаан конкурстарга болгаш фестивальдарга хѳй катап киришкен. Ансамбльдиң кол кезээн көдээ интеллигенция тургузуп турган, ооң иштинде суурда музука школазының башкылары - Чечек Маадыр-ооловна Оюн, Зоя Биче-ооловна Оюн. "Конгургай" фольклор ансамблиниң эп-найыралдыг коллективи уран чүүлге ынакшыл-биле каттышкан "Коммунизмниң Херели»"совхозтуң бүгү кадарчылар турар черлеринге барып, концерттин көргүзүп турган. Айда каш-даа катап артистер боттарының ырлары-биле ажылчыннарны өөртүр дээш, он-он километрни шуут-ла эки эвес орук-биле эрттип чорааш, бараалгадып чорааннар. Боттарының концерттерин районнуң болгаш республиканың чоннарынга көргүскеннер.
Кочетово суурга бир концертке Болдукпан Оюннуң чогаадыкчы кежээзинде: «Бир эвес шупту чүве эгезинден эгелээр болза, амыдыралыңарда кым болур силер?» - деп бир кижи айтырарга:- "Дөмей-ле ыраажы боор мен!"- деп харыылаан. Чон ансамбльге ынак болгаш ону хүндүлээр турган, ооң солизин база болбайн канчаар. Болдукпан Оюн кудумчулап бар чыдырда, улус: "Бо бистиң Болдукпан- артизивис-тир!" - деп чугаалажып турган. Ол сураглыг-даа болза, бүгү чуртталгазында биче сеткилдиг, кызымак, бооп арткан, кезээде дуза кадып база суме берип чораан кижиге чон канчап ынакшывайн, хүндүлевейн барбас боор.
Болдукпан Дадар-оолович Оюннуң ачы-хавыяазы «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы» деп атты тывыскан, тыва чоннуң бодалы-биле «Тываның Улустун артизи» атты тыпсыр болза эки турган-на боор. Кочетово суурнуң Культура Бажыңы ооң ады-биле адаттынган.
Ол шагда-ла бистиң-биле кады эвес, 1993 чылдың сентябрь 26-ның хүнүнде чок болган. Ынчалза-даа артист бо хүннерде бистиң аравыста чок-даа болза, ооң төрумелинден катаптаттынмас ховар дээн чараш үнү тыва чоннуң сагыжында кезээде мөңге бооп артып калыр.
Ыраажының үнүн амдыгаа дээр ону дыңнаан улус сактып чоруур. Болдукпан Оюн ышкаш кижилер Тываның төөгүзүнүң болгаш культуразының алдын фондузу-дур.
14:02 08.01.2025 16+
Выбор редакции