Чүс чылды чурттаан өгбем

Чүс чылды чурттаан өгбем

Кижи хөөкүйнүң чуртталгазы ындыг кончуг улуг эвес. Ынчалза-даа чамдык аас-кежиктиг хар-назыны улуг улустар база турар. Ындыгларга Таңды кожууннуң Кочетово суур чурттуг, Чолапаа Опай уруу Оюн хамааржыр. Өгбевис 1923 чылдың декабрь 17-де Суг-Бажы (Кочетово) суурга төрүттүнген. Бүдүн бир векти чурттап эрткени ол. Чолапаа өгбемниң угбазы база улуг назылыг чораан, чүс харга каш-ла хонук четпээн дээр. Чолапаа өгбем, авам хөөкүй Долаан Дадар Седип уруунуң кады ойнап, ажылдап өзүп келген кончуг эжи болгай. Оларның хевир-дүрзүзүн көөр болза, узун, шиңгедек дөмейлешкек чорааннар. Аныяанда оларның узуну 170 см бар турган. Оларның кырып назылай бергенинден, ооргалары хөкпегер апарган. Сөөлүнде Чолапаа өгбемниң угбазы, авамның чеңгези болу берген. ХовуАксынга авам хөөкүйнүң кады төрээн акызы, Долаан Чытпаа биле Чолапаа өгбемниң угбазы кады чурттап чораан. Шак ынчалдыр-ла чарылбас эжешкилер бооп амыдырап чурттап чорааннар. Чолапаа өгбемни ап көөрүмге, бистерниң кезектен адырылбас хевирлиг, ачамның төрел дуңмазы, Оюн Дамдын-оол Хавына оглу биле чурттай берген. Олар, Сталин, «Коммунизмниң херели» колхозтарның, ооң соонда «Коммунизмниң херели» совхозтуң үндезилекчилери, аңгы-аңгы ажылдарга болгаш малчыннап чорааштың үлүг-хуузун киирип чорааннар.Хүндүлүг дыштанылгаже 65 харлааш үнзе-даа олар ажылдап чорааннар. Дамдын-оол акымның бажыңы авам сугдан ырак эвесте турган болгаш, школачы, улгады бергеш-даа үнчүп-киржип чортум-даа. Аажок хүндүлээчел, бажыңынга кире берген чонунга ажы-чем салган турар. Авам хөөкүй биле Чолапаа угбай сугларның кылган ажылында, оюн-баштаанда, ырлап-кожумактаары-даа дөмей. Кожумактай бергенде суг кожумактарының төнмезин кижи кайгаар, кожумактап оргаш-ла улаштыр боттары сөстерин чогаадып алгаш ырлап турарлар болгай. Уран-шеверлери база аажок, суур чону хептерин даарадып суг келирлер. Ада- чурттуң Улуг дайынының үезинде суг Кызыл кошка дүктүг алгыдан кылган чолдак тоннар (дубленка) таарап берип чораан.

Ам, Чолапаа өгбемниң улуг хар назынын, мээң көргеним, билгеним-биле ап көөрүмге:

- Алдан беш хар ажыг алдаанындан, шимченгир, кашпагай чоруунда;

-Арага-дарыга сундулуг эвезинде;

Эң-не кол чүүлү, аъш-чеминде:

-Сүттүг ногаан шай.Тываларның эң-не ынак суксуну болгай. Делегейде безин ногаан шай база эң-не үлелиг суксун болу берген. Кандыг салдарны чедирип чораанын көрээлиңер:

1. Баштың мээзин ажылдадырын экижидер;

2. Чүрекке болгаш дамырларга дузалаар;

3.Аңгы-аңгы рак аарыгларын камгалаар;

4.Кижилерни семиртииринден дузалаар;

5.Чигир аарыгдан камгалаар болгаш ханда чигирни кудуладып турар;

6.Хан базыышкынынөглеп турар;

7.Аас иштинде багай чытты чок кылып турар.Дишти камгалап турар.

Чолапаа өгбемниң интернет-четкиде кожумактап тургаш ырлап орта диштери ам-даа бары көстүп турду чоп. Бо-ла деп бодап чоруур-дыр мен, ол кижиниң сагып чораанындан 100 хар чедир чурттап орар.

Амгы үеде кандыг суксуннар ижип турар-дыр бис. 1950-1980 чылдарга чедир тывалар кофе, пакетчиктерде янзы-бүрү шайларны, чигирсиг, газтарлыг суксуннары, арагалар, пиволарны дээш оон-даа өске суксуннарны ижип турар-дыр бис.

Чем айнаа:

Тывалар боттарывыстың кылган чемнерин чип чораан. Ам чүгле колдуунда садыгларда янзы-бүрү чемнени чип турар-дыр бис.

Эмнер:

Тывалар кара эмнер-биле эмненип чораан.

Чолапаа өгбевис, улус-чон биле чугаалажып билир, ажынып-хорадап чорбас, каттырып- үлумзүрүп чоруур.

Оон ыңай Хову-Аксы суурнуң интернадынга 1997 чылдан 2023 чылга чедир 73 харлыында чурттап эгелээш, эмилерниң хайгааралынга тургаш,100 харга чурттап каны база эки бооп турар. Кочетово суурдан чаңгыс-ла төөгүде 100 харны чурттапкан кижи бооп турар-дыр.

Чолапаа Опай уру Оюн 100 хар иштинде кандыг чуртталганы эртип каапкан, төрээн чурттунга ажыл-ижи-биле үлүг-хуузун хөйү-биле киирип чораан. Мынчага чедир Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы атты тывыспааны дыка хомуданчыг. 2024 чылда Таңды кожуун тургустунгандан бээр 80 чыл болур болгай, Чолапаа О.О-га «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы» деп атты 100 харлаанынга тыпсып көөр болза эки-дир даргалар.

Өгбемге ам-даа быжыг кадыкшылды күзеп, чоннуң аразынга үлегерин ам-даа көргүзүп чоруурун кузедим.