Шүлүкчү угбашкылар

Шүлүкчү угбашкылар

1930 чылда чаа тыва бижик чогааттына берген соонда, Тывага ыры-шүлүк чогаадылгазының массалыг шимчээшкинини эгелээн турган. Ынчан барык суму бүрүзү шүлүкчүлүг турган. Оон эгелээш-ле тыва дылывыс сайзырап эгелээн.Тыва дылының ачызында ол кожууннардан Тывавыстың төлептиг, алдарлыг чогаалчылар үнгүлээннер. Олар аныяк өскеннерге Тыва чечен чогаалдың хөгжүлдезинге үлегер-чижээн көргүзүп, улуг-хуузун киирип,Тываның Улустуң чогаалчызы хүндүлүг аттарын чедип алганнар. Ындыг аттарны 20 вектиң 1973 чылдан эгелээш 1994 чылга чедир, ооң соонда 21 вектиң 2005 чылдан, 2022 чылга чедир чамдык чогаалчылар төлептиг болганнар.Тыва Республиканың чогаалчылар эвилелиниң кежүгүннери база көвүдеп эгелээн. Кайы кожууннарда тыва дыл сайзырап турар, эң-не хөй чогаалчылар ол кожууннардан үнгүлээн дизе база чазыг чок. Ол болза ада-иелерниң, садикте болгаш школаларда башкыларның ачызы-деп бодаар мен. Моон алгаш чогаалчыларлыг кожууннарны көрээлиңер!:

1.Чөөн-Хемчик -29; 9.Эрзин-6

2, Бай-Тайга-20; 10.Каа-Хем-6;

3.Кызыл хоорай-17 11.Чаа-Хөл-5.

4.Барыын-Хемчик-16; 12.Тожу-3;

5.Сүт-Хөл-15; 13.Таңды-2;

6.Өвүр-15 14.Кызыл кожуун-2;

7.Тес-Хем-8 15.Бии-Хем-2;

8.Мөңгүн-Тайга-7

Бо сан чурагайдан ап көөрге, ССРЭ үезинде төп кожууннарга орус чон хөй болганындан болду бе Тыва чон, тыва дылче шоолуг салбааны бооп чадавас, чогаалчылар ол кожууннардан шоолуг үнмээн. Ылаңгыя мээң кожуунумдан төөгүден ам көөрге, амга чедир чүгле ийи чогаалчылар турганнар.Олар болза: Арапчор Алексей Дүгерович, Мунзук Кара-кыс Намзатовна суглар-дыр.

Ынчалза-даа Таңды кожуунга шүлүк бижиир салым-чаяанныг улустар күш-ажылдын хөйүнге хаара туттунган болгаш чай чогундан биживейн турган чадавастар. Ындыгларга, Кочетово суурнуң амгы үеде хоочуннары, кады төрээн угбашкылар Саая Лидия Биче-ооловна биле Куулар Седип-оол Биче-оолович суглар хамааржырлар:

-Саая-Л.Б дээди эртемниг, тыва дыл литература башкы, күш-ажылдың хоочуну, РСФСР-ниң Улус өөредилгезиниң тергиини, дөртен ажыг чылдар иштинде өөредилге шугумунга ажылдап чораан. Чүгле Кочетово суурга башкылап чорааш өөреткен сургуулдарының санын үндүрери берге;

-Дуңмазы Куулар С.Б, күш-ажылдың хоочуну, «Коммунизмниң херели» аттыг колхозтуң, совхозтуң сайзыраарынга чолаачылап, трактористеп, комбайнерлап чорааш улуг хуузун киирген. Ылаңгыя «Коммунизмниң херели», Тывага база эң-не бай колхоз турган болгаш, Тывага сөөлгү артып каан колхоз, ооң соонда совхозче шилчээн.Ол база Куулар С.Б-ниң колхозунга кызымак ажылдап чораан үлүүн кииргени, оон көстүп турар. Угбашкылар амгы үеде хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш, Кызыл хоорайда ажы-төлдериниң аразында чурттап чоруурлар. Оларның шүлүк чогаадып бижиир салымнары көстүп келгилээн. Ынчангаш угбашкылар төрүттүнген чери, Кочетово суурунга ынак болгаш, утпайн сактып, дыка хөй шүлүктерни суурунга, Таңды кожуунунга тураскаадып бараалгадып бижээннер. Оларның шүлүктери ыры болуп хуула бергеннер.

Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчылары, композиторлар Бадыраа С.И биле Серен В.Б суглар угбашкыларның шүлүктеринге дыка чараш ырыларны бижээннер:

- Седип-оол Биче-ооловичинин «Суг-Бажы-Кочетово» сөзүнге бижээн шүлүүнге, Сергей Ивановичиниң аялгазын чогааткан ырызы, Тыва Республиканың чогаалчыларның болгаш композиторларның аразынга мөөрейге, Тыва Республиканың алдарлыг,Улустуң артизи Борбак-Оол Салчак ырлап күүседирге, Дээди шаңналды алганнар болгай.

- Седип-оол Биче-ооловичиниң «Таңды-Уула» шүлүүнге, композитор Владимир Бюрбюевичиниң аялгазын чогааткан чараш ыры, республика чергелиг ыры мөөрейинге, ооң тургусканы Улустуң «Аян тудаал» ансамблиниң ыраажылары ырлап күүсеткеш, база Дээди шаңналды алганнар.

Угбазының шүлүүнге бижээн ырылары:

-«Суг-Бажы-Кочетво», «Эки тура тыва шериг» база республика чергелиг ыры мөөрейлеринге шаңналдыг черлерни алган. Ылаңгыя, «Улуг Шуулган» деп шүлүүнге, аялгазын В.Серен бижээни ырызын В.М.Халилов аттыг Тываның күрүне филармониязының ыраажылары, Елена Куулар биле Тэгшээ Цэцэндэлгэр дыка чараш,хоюг үннери-биле ырлажып чоруурлар.

Моон алгаш көөрге, композиторлар:

- Серен В.Б Кочетово суурнуң күдээзи, Сергей Иванович Кочетово суурга Тыва Республикага алдаржып чораан «Коңгургай» ансамблин тургускан боорга, ындыг болдулар бе, угбашкыларның хүндүткелдиг, ынак композиторлары апарганы дизе чазыг чок. Угбашкыларның назы-хары улгаткан-даа болза, аныяк өскеннерге үлегер-чижээн көргүзүп, шүлүк бижип чоруурлар. Оларга болгаш алдарлыг композиторларывыска чогаадыкчы ажылынга улуг чедиишкиннерни күзеп каайн!

Чуруктар:1 Куулар С,Б ортузунда Дээди шаңналалган чуруу. 2. Саая Л.Б. 3.Бадыраа С.И. 4. Серен В.Б.