Тыва үш күрүне аразында. (Мону билип алза артык эвес)
Тыва –үш күрүне аразында. (Мону билип алза артык эвес)
Национал хосталга дээш демиселге нояннарның туружу
1921 чылга чедир ТАР тургустунган болгай, ол үеге чедир даштыкы күрүнелер (Кыдат, Моол, Россия) Тыва чурттун бодунуң девискээри кылдыр чарлап аптар турган. Шак ындыг байдал таваржып кээр болза тыва нойоннар хостуг оларга чагырты бээр, чүгле тыва араттар эжелекчилерге удур тура халчып болур. Манчы кыдаттар Тываны 157 чылдар иштинде дарлап келген болгай, оларга удур тыва артаттар 1911 чылда Тывадан үндүр сывыртаан. 1912 чылдың 6 айның эгезинден 1913 чылдыӊ 8 айга чедир амгы Моол Республиканыӊ Хомду болгаш Баян-Ɵлгий аймактарыныӊ, амгы Кыдат Республиканыӊ Синьцзян-Уйгур автономнуг районунуӊ девискээринге улуг хан тɵгүүшкүннүг тулчуушкуннар болуп турганын Тываныӊ гуманитарлыг болгаш тускай социал-экономиктиг шинчилелдер институдунуӊ (ТГТШИ-ниӊ) Эртем архивинде тɵɵгү документилери бадыткап турар. Ол тулчуушкунга тыва араттар база эрес-дидим киришкен, чамдыктары маадырлыы-биле амы-тынын бергеннер, балыглатканнар-даа бар. Улуг күрүне, манчы-кыдаттар Тываже халдап кирип болурун бодааш,Тываның хаан-нояннарының коргуп-девидээн, айыылдыг демниг эвес туружун көзүлдүр-ле тодараткан.Тыва араттарның национал-хосталгалыг шимчээшкини калбарып турда, Тываның салым-чолу кандыг болурул деп айтырыг чидии-биле тургустунган, чүге дизе империализм кара чааскаан тергиидеп турар үеде Моол биле Россияның аразында экономика болгаш политика талазы-биле кошкак хожудаңгай Тыва тускай боттарының догуннай албас турган. Чок-ла болза Моолга, Кыдатка, чок-ла болза Россияга каттыжар ужурлуг.
Тываның амбын-нойону Комбу-Доржуга тыва нойоннар чагыртырын ойталааш, чүгле боттарының кожууннарының (Бүгү Тываны эвес) салым-хуузун кандыг болурул деп айтырыггны тургускаш, моолга, кыдаттарга, россияга катыжып, камгалалынга алырын, оларның бижээн дилеглери тѳѳгүде бадыткап турар. Ынчап баарга, Комбу-Доржу Тываны бодунунга чагыртыры-биле орус хаандан дуза дилеп, оюннар кожуун камгалалга алыры-биле бижикти 1912 чылда чоргускан.
1913 чылда Буян-Бадыргы база орус хаан Николай 2-ге дилээнде мынча дээн; «Бо үеде Кыдатта манчы династия дүшкен база Моол бодун тускай догунаан күрүне деп чарлапкан өйде, мен база мээң кожуунум камгалап-карактаар, ооргаланыр чүве чок калдывыс, ынчаарга бистер, бистер уранхайлар, эвээш санныг болганывыс ужурунда, биеэгивис дег тускай догуннап чурттап албас бис, мынчангаш мен база мээң шажын херээ эргелээр болгаш хамааты херээ башкарар дүжүметтерим, бүгү карачыл чонум тургустунуп келген байдалды бодамчалыг болгаш үргүлчүлелдиг чугаалажып көргеш, улуг ак хаандан бодунуң күчүлүг эрге-чагырга туткан холунуң болгаш камгалалының адаанга бүгү кожуунну хүлээпр алырын дилээр деп чаңгыс үн-биле шиитпирледивис».
Орус хаан ол дилеглерни баштай ойталаан. Тываның нояннарының туружу ам ѳске апарганнар. Моолга, Кыдатка каттыжарын дилеглерни кииргеннер.Моон алгаш кѳѳрге, тыва нояннар чүгле боттарының кожуунарының салым-хуузун шиитпирлеп, Тыва күрүнени тургузарын бодавайн турганы илдең-дир.Тываның иштинге үш аңгы нойоннардан чагыгларлыг күрүне чок Моолдуң, Кыдаттарның, Россияның кезээниң девискээри апаар турган боор. Тыва нояннарның демниг эвес чоруун, бот-боттарынга чагыртпайн, бо үш күрүнениң холунга кире бээрин ѳѳренип кѳргеш, Тываның алдын-мѳңгүнүн, аң-меңгизиниң кежин болгаш ѳске-даа байлактарын эжелеп аары-биле 400 мун орус чонну Тываже кѳжүрерин бодап орус хаан кажар аргазын кылгаш, 1914 чылда Тываны эвес (Хемчик, Оюнар) кожуунарын камгалалга алыры-биле атты орус хаан атты салганын, тѳѳгү материалдарында бар. Бир эвес 400 мун орус чон Тывага кѳжүп келген болза, 90 муң хире тывалар ( Петровтар, Ивановтар) апаар турган боор бис. Салчак, Тожу, Маады кожуунар Моолдарга каттчырын дилегни чоргускан турган.
Бо-дыр, тыва нойоннарның тыва араттарның даштыкы эжелекчилерге удур национал хосталгалыг шимчээшкининиң соонда нойоннарның туружу. Оларның частырыгларын Тываның салым-хуузун чүгле Россияга болган Октябрь революциязы Тыва чедип кээрге, камгалап алган-деп болур..Таңды Тывазы шак мынчаар тос башка баар часкан-дыр. Моон алгаш бодап кѳрээлиңер!
Тыва чоннуң салым-хуузу дээш, даштыкы эжелекчилерге удур тулчуп чораан каш санныг коргуш чок тыва араттар, бистерге хосталганы чаалап бергеннерни уттупканывыс хомуданчыг. Тыва араттар-биле кады тулчуп чораан оюн уктуг маадыр ѳгбелеривис база бар. Бѳгүн бистер Кочетово суурда маадырлыг оюн уктуг ѳгбелеривиске, 1911 чылда манчы- кыдаттарны Тыва чурттундан үндүр сывыртааш, 1912-1913 чылдарга оларны моол чурттунга чок кылганынга тураскаадып, бичии-даа бол тѳѳгүлүг плиткалыг тураскаалды тургустувус.
Тыва нойоннарның орус хаанче чоруткан дилээн ушта бижидим.
«Текст объявления ВЫСОЧАЙШЕЙ воли амбань-нойону Гомбодорчжи (4 июля 1914 года) Два года тому назад Вами, амбань-нойон, было подано прошение о принятии урянхов собственно Вашего Ойнарского хошуна, а так же подчиненных Вам урянхов Сальчжакскго и Точжинского хошунов под покровительство Великого Русского ГОСУДАРЯ.
В письме на имя императора Николая II, изложив краткую историю русско-тувинских отношений, Буян-Бадыргы писал: «Ныне с упразднением в Китае Маньчжурской династии я и мой хошун остались без покровительства, а потому я и весь народ, после тщательного и продолжительного «обсуждения о создавшемся положении, единодушно решили просить Великого Цаган-Хана принять весь хошун под свою Высокую Державную Руку и покровительство. …мы, урянхи, просим ныне Великого Цаган-Хана снова принять нас, как триста лет тому назад, в состав Великой России».
Чурукта клуб ажылдакчылары.
07:49 27.10.2023 16+