Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 990x90px header-bottom

Бай-Хааак школазының баштайгы доозукчулары

Бай-Хааак школазының баштайгы доозукчулары
2026 чылдың сентябрь айда Бай-Хаак школазының тургустунганында бээр 110 чылы бооп турар болгай. Ынчангаш ол школаның баштайгы доозукчуларын бижип көрейн. Олар дээрге:Оюн Маадыр-оол Боолдес-оолович биле Оюн Демьян Енданович суглар, чарылбас эжешкилер, Тывавыстың база бир ховар дээн, хүндүткелдиг, алдарлыг башкылары.
ОЮН МААДЫР-ООЛ БООЛДЕСОВИЧ 1918 чылдың ноябрь 18-те Таңды кожууннуң Сосновка суурга төрүттүнген. Бай-Хаак школазы 1916 чылда Горький кудумчузунга турган. Ынчан чүгле эге класстарга өөренип турганнар. Эжи болур Оюн Демьян Енданович биле кады бирги класстан эгелээш чуртталгазының төнчүзүнге чедир ооң өңнүү чораан.
Оюн М.Б биле Оюн Д.Е суглар Бай-Хааак школазын дергиин эки демдектерлиг болгаш эки чурумнуг доозуптарга, башкылары оларны Кызыл хоорайның 2 дугаар школазынче өөредип чоруткан. Кызылдың школазын доозупкан соонда башкы институдунуң тыва дыл болгаш төөгү факультединче кирип алганнар. Дээди эртемни чедип алган соонда Оюн М.Б –ни 1941 чылдың август 15-те Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Тайга школазынче директорладып чоргузупкан.
1942 чылдың август 15-те Барыын-Хемчик кожууннуң Кара-Хөл суурнуң чаа туттунган школаларынга директорлаан. Ол школаның доозукчуларының бирээзи Красс Байыр-оолович Салчак- Тываның Улустуң башкызы, башкы эртеминге кандидат, институтка башкылап, деканнап ажылдап чорааш, унивеситетке улаштыр база башкылаан.
1944 чылдың август 15-те Барыын-Хемчик кожууннуң Эрги-Барлык школазыга директорладыры- биле чоргускан.
1946 чылдың август 15-те Барыын-Хемчик кожууннуң Кызыл-Мажалык суурга директорлаан.
Маадыр-оол Боолдес-оолович чаңгыс-ла Барыын-Хемчик кожуунга беш чыл иштинде директорлааны ол. Совет үеде коррупцияны болдурбазы-биле шупту школа директорларын, кол эмчилерни, районнуң бирги секретарьларны 5 чыл эрткенде, эки ажылдың көргүзүглеринге даянып, өске ажылче районче депшидип чорудуп турган. Ындыгларның бирээзинге Маадыр-оол Боолдес-оолович төрээн кожуунунче директорладып чоргускан.
1948 чылдың август 15-те Таңды кожууннуң Межегей суурнуң 7 чыл школазынга 1955 чылдың август 15-ке чедир директорлаан
1955 чылдың авгнуст 15-тен, 1959 чылга чедир Сосновка суурнуң чаа туттунган школа-интернадынче директорладып чоргускан. Оон удуртулгазы-биле столоваяны болгаш чунар бажыңны база туткан. Оюн М.Б. Кызыл хоорайга баргаш, өөредилге сайыдындан бодунуң школазынга шыырак башкыларны шилип алыры-биле чорааш, чаа башкыларны чалап эккелген. Ол чаа башкыларны бажың-балгат, одаар ыяш болгаш өске-даа чүүлдер-биле хандырган. Бажың-балгадынга эптиг турумчуп аары-биле, башкылар школаның чемненир черинге өөреникчилер-биле кады чемненип турган. Оюн М.Б ол-ла школага тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкылаап ажылдаан.
Башкылап чораан чылдарында ооң ажы-төлү төрүттүнген, уругларының аттарын ажылдап чораан школазынга Кызылдан аъттыг эккелген башкыларының аттары-биле адап турган.
-Баштайгы уруун Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөлге төрүттүнген Марина деп адаан. Сөөлүнде дээди эртем чедип алгаш орус дыл болгаш литература башкызы болуп ажылдап чораан.
- Ийи дугаар уруу: Клара Барыын-Хемчик кожууннуң Эрги-Барлык суурга төрүттүнген База дээди эртемниг, орус дыл болгаш литература башкызы.
- Үшкү уруу: Танды кожууннуң Дүрген суурга төрүттүнген. Оюн М.Б., Кызыл хоорайдан Сосновка суурга аъттыг, Светлана деп аныяк орус башкыны эккелген. Оон удаваанда үшкү төрүттүнген уруун Светлана башкызынга тураскаадып Светлана деп адаан.
- Бай-Хаак суурнуң Электросетьтеринге ажылдааш, хүндүлүг дыштанылгаже үнген чаңгыс оглун Михаил деп адап алган.
-Бичии уруу:Люба, Мурнуу-Сибирьниң институдунуң библиотека факультедин дооскаш, Кызыл хоорайга 9 дугаар школага ажылдааш, библиотекарь болуп хүндүлүг дыштанылгаже үнген.
Оюн М.Б. Бай-Хаак суурга районнуң өөредилге эргелелиниң начальниги кылдыр ажылдаарын саналдаан. Бай-Хаак суурнуң Горький кудумчузу 55 дугаар бажының 1 дугаар квартираже көжүп келген. Хоойлуларны номчааш, өске ажыл-херекче шилчип, ажылын чидирип, башкы ажылының стажы үзүктеп болур дээш, дораан-на Таңды райкомунуң бирги секретарьже баргаш, Бай-Хаак школазынче башкы кылдыр шилчидип, улаштыр тыва дыл, төөгү башкызы кылдыр ажылдаарын дилээрге, Бай-Хаак школазынга башкылай берген. Ол ажылынга ажылдааш хүндүлүг дыштанылгаже үнген. Ынчалза-даа кончуг берге дайын үелеринде ажылдап чораан кижиге анаа орарга болдунмас боорга, Бай-Хаак школа-интернадынга кижизидикчи башкы болуп ажылдай берген.
1971 чылда мен база Бай-Хаак школазынга өөренип тургаш, интернатка чурттап турган мен. Маадыр-оол Боолдес-оолович биле аңаа таварышканым ол. Кончуг эки, ак-сеткилдиг, хөй чылдар иштинде башкылап, директорлап чораан болгаш өөреникчилер биле эптиг чугаалажып билир. Интернатка ажылдап тургаш могап-шылап билбес, эртенгиниң 6 шакта-ла интернатка чедип келир. Алды шак ажып турда-ла бистерни оттуруп, чундуруп, орун-дөжээвисти эттирип, столоваяга чемгерип, школага озалдап четпезин аажок сагып чорудуптар турган. Оюн М.Б. ажы-төлүнге база өөреникчилеринге ынак, оларны шахмат ойнаарынга өөредип, найыралдажып, өөреникчилерге оларның сонуургап турар бүгү чүүлдерин тайылбырлап, өөреникчилерниң ада-иези-биле харылзажып, найыралдажып чораан. Интернатка шахматка бистер дыка сонуургаар турган бис. Районга школачылар аразынга шахмат маргылдаазынга киржип-даа турдувус.
Оюн М.Б-ни райисполком даргазы Куулар Ш.Б кыйгырткан: «хөй чылдарның башкы ажылы дээш, силерге Степная кудумчузунуң 6 дугаар бажыңның 2 квартиразында чаа бажыңны аңгылап берип тур бис» деп. Башкы пенсияже үнерде чаа бажыңны халас алганы ол. Оон интернаттың шору улгады берген оолдар, шак ынчалдыр башкывыска чаа бажыңче көжүржүп дузалашканывыс.
Оюн М.Б биле өөреникчилерниң аразында быжыг найыралы, башкызын бажыңынче көжүргени оон көстүп турары ол.
Магалыг-ла үе турган-дыр ийин. ССРЭ уезинде шупту башкыларга, эмчилерге, оон-даа өске специалистерге квартира берип, курорттарже халас чортуп, уругларны лагерледип, халас чырык, хөмур, одаар ыяш берип турган. Совет чазак кижиниң күш-ажылын үнелеп чораан. Мен база кожуунумга ажылдап чорааш халас бажыңны алдым. Ол бажың ам Маадыр башкының чоогунда, Башкының бажыңының чанындан эртип чыткаш, школага өөренип турган үемде Маадыр-оол Боолдес-ооловичини бо бажыңче көжүргенимни бо -ла сактып кээр мен.
Маадыр-оол Боолдес-оолович Кызыл хоорайга студент чылдарында аныяк назынында таныжып алган Оюн (Сарыглар) Өлзеймаа Майооловна- эге класс башкылап, школага кижизидикчи башкылап ажылдап чораан эжи биле кады беш ажы-төлдү өстүрүп, эртем-билигге чедирип, өглеп баштап каан төлептиг ада-иелер. Уруглары шуптулары дээди эртемниг,ада-иезиниң соон изеп, салгал дамчаан башкылар. Маадыр-оол Боолдес-оолович биле Оюн Өпеймаа Май-ооловна Бай-Хаак суурга аас-кежиктиг, найыралдыг, узун чуртталгыны төнчүзүнге чедир чурттап эрткеннер. Оларны суурнуң хөөрүнде ажаап каан.
Хөй чылдар иштинде үре-түңнелдиг ак-сеткилдиг кызымак ажылы, өөредилгезинге шугумунга ачы-дузазы дээш: «РСФСР-ниң школазының алдарлыг башкызы», «Хөй-ниити өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы», «В.И. Ленинниң төрүттүнген хүнүнден бээр 100 чыл», «Күш-ажылдың хоочуну» деп медальдар-биле болгаш хөй-хөй албан черлериниң хүндүлүг бижиктери-биле шаңнаткан. ССРЭ-ниң яамазының Хүндүлүг бижии-биле база шаңнаткан.
Бай-Хаак суурнуң тыва школазының баштайгы доозукчу Оюн Маадыр-оол Боолдес-ооловичини школаның 110 болган чылынга сактып биживес аргам чок болду. Чүге дээрге башкы мени база корум-чурумга, шын орукче кижизидип өөредип каан буянныг башкы болгай.
Чамдык материалды, чуруктарны уруу Светлана Маадыр-ооловнадан алаган, четтиргенимни илередип ор мен.
Элегест школазында Ирина Монгуштан материалдарындан ушта бижээн.
Чуруктар:1. Оюн М.Б; 2. Өөнүң ишти, Оюн Е.М; 3. Кара-Хөл школазының өөреникчизи, Красс Б.С.
4,5. Сосновка школазының башкылары; 6. Институтка кады өөренип чораан эштери; 7. Бай-Хаак шкоалызың башкылары: Тыртык-Кара А., Оюн М.Б, Суукай Оюн. 8. Оюн М.Б интернат өөреникчилери биле.
Сергей Оюн
13:39 15.09.2026 16+
2
Выбор редакции
Рекламный баннер 990x90px footer-top