Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 990x90px header-bottom

Бай-Хаак школазының 110 чыл буруңгаар баштайгы доозукчуларның бирээзи

Бай-Хаак школазының 110 чыл буруңгаар баштайгы доозукчуларның бирээзи
2026 чыл Тыва Республикада чогаадыкчы күш-ажылдың болгаш өг-бүлениң үнелиг чүүлдериниң чылы кылдыр чарлаттынган болгай. Чогаадыкчы ажыл дээрге бистиң кижи бүрүзүнүң Тываның хөгжүлдезинге киирген үлүг-хуузу-дур: бажыңнар, оруктар тударындан эгелээш, ажы-төлдү кижизидеринге болгаш бойдуска камныг болурунга чедир. Бо чылда Бай-Хаак школазының бир чылы- 1916 чылдың сентябрь айда тургустунганындан бээр 110 ою болуп турар. Ынчангаш Тыва Республиканың болгаш оюн уктуг өгбелеривистиң база бир алдарлыг оолдарын биживес аргам чок. Ол школаның байштайгы өөренип чорааш, Таңды кожууннуң араттарының ажы-төлдери эртем-билигни чедип алганнар. Школазын доозуп алгаш Тывавыстың төлептиг, алдарлыг оолдар, кыстары дээди эртемниг башкылар болуп, Тыва Республиканың социал-экономиктиг хөгжүлдезинге үлүг-хуузун киирип, өөредилге системазынга канчаар-даа аажок берге Ада-чурттуң Улуг дайының чылдарында хөй чылдар иштинде башкылап чорааш,өөреникчилерин база боттары ышкаш дээди эртемге чедирип кааннар.Оларның база бирээзи:- Оюн Демьян Енданович- 1919 чылдың июнь 16-да Таңды районнуң Межегей суурга төрүттүнген Бай-Хаак школазын кончуг эки демдектерлиг дооскан. Башкылары Кызыл хоорайның 2 дугаар школазынче өөредип чоргузупкан. Кызыл хоорайның 2 дугаар школазын доозупкан соонда ийи дээди эртемни чедип алган:-Кызылдың күрүнениң башкылар институдунуң тыва дыл болгаш төрээн чогаал, Кызылдың күрүнениң педагогика институдунуң тыва дыл болгаш төрээн чогаал база төөгү мергежилдерин дооскан. Моол дылды билир.
Ооң күш-ажыл намдары:
1939 чылдың апрель айдан тура 1942 чылдың август айга чедир ТАР-ның Тес-Хем кожууннуң О-Шынааның чайгы школазынга башкылап эгелээн.
1942 чылдың августдан, 1947 чылдың декабрьга чедир ТАР-ның Эрзин кожууннуң Нарын школазынга эге класстар башкызы, ооң соонда Сарыг-Булуң школазының директору.
1947.12-1951.04 ч.ч- Тыва автономнуг областтың Качык,Бай-Даг школаларының директору,
1951.04-1953.09 ч.ч- Тыва АО-тың Эрзин районнуң Улус өөредилгезиниң эргелекчизи.
1953.09-1956.09 ч.ч- Эрзин районуң Мөрен суурнуң 7 чыл школазының директору.
1956.09-1957.07 ч.ч- Таңды районнуң Сосновка суурнуң 7 чыл школазының тыва дыл болгаш төрээг члшаал башкызы.
1957.07-1961.08 ч.ч-Таңды районнуң Элегест суурнуң 7 чыл школазының директору.
1961.08-1965.07 ч.ч-Кочетово суурнуң 8 чыл школазының тыва дыл болгаш төрээн чогаал башкызы.
1965.07-1980.09 ч.ч-Элегест суурнуң ортумак школазының тыва дыл, литература база төөгү башкызы.
Ол-ла школага1980 чылдың сентябрь 19-та башкылап тургаш чок апарган. Демьян Ендановичини Элегест суурга ажааган.
Кожууннуң берге чылдарында өөредилге шугумун сайзырадырынга канчаар-даа аажок үлүг-хуузун киирген-дир. Ол дугайында бадыткап турар Хову-Аксынга чурттап ажылдап, башкылап турган внешатный корреспондент Оюн Корода Таржаевчиниң башкының 1986 чылдың сентябрь 18-те. үзүндү материалындан ушта бижидим.
«Башкы организакчыларның бирээзи апарган» — деп, журналист А.Чараш-оол сактып чугаалаан. «Араттар-биле кады чазаныр балды тудуп алгаш, ТАР-ның Нарын, Качык, Тес-Хем сумуларынга бир дугаар школаларны тудуп, ооң соонда ажыткан». Демьян Енданович ынчан чүгле башкы эвес, а хөгжүмчү, артист кылдыр билдингир турган. Төрээн чери Межегей дугайында ырыларны онза сорук киирип ырлап чораан.
Эрзинде ам-даа чугаалап турар: - «Межегей» деп тыва Улустуң ырын, ону Межегейниң оглу Демьян Оюн (ол чылдарда ооң адын тывалап Лоовунчап турган) дег кым-даа ону эки ырлап шыдавас турган. Ооң хөй санныг өөреникчилериниң аразында СЭКП-ниң Тыва обкомунуң бирги секретары, СЭКП-тиң Төп Комитединиң кежигүнү болурунга кандидат Григорий Чоодуевич Ширшин турган. Григорий Чоодуевич мынча деп бижээн: - Башкы Лоовунчапты, т.е Демьян Ендановичини, дыка эки билир мен, баштайгы башкым, оон кады башкылап ажылдап турган бис деп. Ооң бүгү-ле башкы ажыл-чорудулгазының кол үндезини социалистиг Төрээн чуртунга болгаш Коммунистиг партияга бердинген чорук турган.
Тываның ниити өөредилге системазынга 41 чыл ажылдаан, ооң иштинде 17 чыл иштинде Эрзин кожуунга 24 чыл иштинде төрээн Танды кожуунга, оон Чеди-Хольский кожууннуң Элегес суурнуң ортумак школазынга үр чылдарның тургузунда башкылап чораан. Башкылар, өөреникчилер-даа эки сеткили дээш бистиң буянныг Демян Енданович деп адап чораан. Өөреникчилерин төрээн тыва дылынга шын номчуп, бижип , номчаан чуулунун утказын катап чугаалаар, сөстерни шын адап өөредип чораан. Ооң төрээн тыва сөстерин шын адап турарын, кайы хире эки тыва улегер домактарны болгаш улегер чугааларны ажыглап тургаш чугаалаарын өөреникчилери магадап чорааннар. Хостуг үезинде ол өөреникчилери-биле чайлагларже аян-чорук кылып, араттарны үжүк-бижикке өөредип, кадарчыларга өөреникчилери биле көржең казып, үндүр дажыырынга дузалажып, оларга лекциялар номчуурун утпаан, ынчангаш ону кожуунга эң-не шыырак агитатор, пропагандист деп адап турган. Өөредилге чылы төнүп турда, Элегест школазының аныяк туристери биле походтар. Ол чүүл оларга чуртунга, бичии төрээн черинге ынакшылды оттуруп, бергелерден кортпас кылдыр өөредип чораан. Башкылап, директорлап чораан үелеринде өөреникчилериниң хөй кезии ооң үлегерин ап, башкылар болгаш школа директорлары апарганнар; ооң өөреникчилериниң аразында эмчилер, механизаторлар, арга-дуржулгалыг малчыннар база бар.
Мени база Демьян Енданович өөнүң ишти, Кама Севээновна суглар 1963 чылдарда Элегест шкаолазынга башкылап чорааннар. Кончуг-ла билиг бээр, алдалыг башкылар болгай. Кама Севээновна дыка шыңгыы, ооң кичээлинге өөреникчилер томаанныг олургулар турган.
Школачыларны өөредип, кижизидер талазы-биле үр үе дургузунда ак-сеткилдиг кызымак ажылы, өөредилгезинге шугумунга ачы-дузазы дээш «РСФСР-ниң школазының алдарлыг башкызы» хүндүлүг атты, «Хүндүлел демдээ» ордени-биле, «Эрес-дидим күш-ажыл дээш» медаль, «Шылгараңгай күш-ажылы дээш» медаль. «Хөй-ниити өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы», «В.И. Ленинниң төрүттүнген хүнүнден бээр» Юбилейи, «Күш-ажылдың хоочуну» медальтар-биле шаңнаткан.
ОЮН КАМА СЕВЕНОВНА-Демьян Ендановчиниң өөнүнүң ишти. Танды, Чеди-Хөл кожууннарның Элегест ортумак школазының бир дугаар өөреникчилериниң ынак эге класс башкызы. Ол 1952 чылдын 1997 чылга чедир Элегест ортумак школазынга башкылаан.Башкы ажылынга ниитизи-биле 50 чыл ажылдаан, оларның аразындан 8 чыл удуртукчу албан-дужаалга, Элегест школазынга эге класстарның удуртукчузу бооп ажылдаан. Оюн К.С өөреникчилерин чараштыр бижииринге, шын, тода, аянныг номчуурунга, дүрген, шыырак санаарынга өөредип турган. Кичээлдер уезинде башкы көргузуг материалдарын, тыва улустуң езу-чанчылдарындан элементилерни ажыглап, өөреникчилер боданып, боттары туңнел ундурүп билир кылдыр тывызыктарны, ырыларны ырлап өөредип турган. Эртем-билигже чүткүлдү оттуруп, төрээн Тывавыска ынак болурунга, мөзү-бүдүштүң чаагай шынарларынга: күш-ажылчы, туруштуг, буянныг, улуг-биче кижилерни хүндүлээр, чүгле эки чүүлдерже чүткүүр, бот-боттарывысты камнап, хүндүлежип чоруур кылдыр кижизидип чораан.
Демьян Енданович биле Кама Севээновна Оюннар - ажы-төлдерин өстүрүп, кижизидип,өглеп-баштап каан төлептиг ада-ие.
Уруу:Ирина Демьяновна Монгуш-ийи дээди эртемниг: Кызылдың күрүнениң педагогика институдунда орус дыл болгаш литература, тыва дыл болгаш литература. Ол ышкаш Сибирьниң Күрүне эргелеп-башкарылгазының академиязының эртем-билиин чедип алган, күрүне эргелеп-башкарылгазы талазы-биле тускай мергежилдиг. Школаларга 18 чыл, ТАР-ның Чазаанга 19 чыл ажылдаан.
Геннадий Демьянович Оюн, улуг оглу, Омскиниң дээди милиция школазын дооскаш, дээди эртемниг. Ол юрист болгаш юридиктиг эксперт. Хөй чылдарда ТАР-ның Адвокаттар палатазының адвокады болуп ажылдаан.
Оюн Адыгжы Демьянович- Красноярскиниң көдээ ажыл-агый институдунуң Тывада салбырының мал ажыл-агыйының специализи кылдыр дооскан. Көдээ ажыл-агыйга хөй чылдарда ажылдаан.
Оюн К.С-ның 1986 чылдың доозукчуларының аразындан хөй кезии аңгы-аңгы дээди өөредилге черлерин, колледжтерни дооскаш, национал ажыл-агыйның аңгы-аңгы адырларында ажылдап чоруурлар. Оларның аразында: Каадыр-оол Артур Ооржакович, күш-культура башкызы; Монгуш (Дукур) Оксана Кара-ооловна, уруглар эмчизи, уруглар эмнелгезиниң башкы эмчизиниң оралакчызы; Ондар Наталья Эрес-ооловна, воспитатель в МБДОУ детского сада «Теремок» в с. Элегест; Сандакпан (Төңких) Нелли Байыр-ооловна, Чеди-Хөлдүң төп клиниктиг эмнелгезиниң акушерказы; Тонгак Иван Сембии-ооловна, Элегест кожуун эмнелгезинде «дүрген дуза» чолаачызы болуп хөй чылдарда ажылдаан; Ымбыы Артур Кажал-ооловна, ТАР-ның «Таңды-Уула» күрүнениң бюджет албан чериниң директору.
Кама Севээновна өөредилге системазынга хөй чылдарда ак сеткилдиг ажылдап келгени дээш, “Шылгараңгай күш-ажыл дээш” (1971), “РСФСР-ниң Улус чырыдыышкынының тергиини ” (1978), “Улуг башкы” (1983), “ТАР-ның өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы”, “Күш-ажылдың хоочуну” (1987) деп медальдар-биле шаңнаткан.
Оюн Демьян Енданович биле Оюн Кама Севээновна чаңгыс чер-чурттугларының ынакшылын болгаш хүндүткелин чаалап алганнар. Чеди-Хөл, Элегест суурнуң езулуг хамааттылары-дыр.
Материалдарны болгаш чуруктарны уруу:Ирина Демьяновна Монгуштан алган.
Сергей Оюн
13:40 15.09.2026 16+
1
Выбор редакции
Рекламный баннер 990x90px footer-top