Оюн чоннуң Улуг лама башкызы

Оюн чоннуң Улуг лама башкызы
Оюн Люндуп Чаашович – ХХ чүс чылдың революстуг болуушкуннарының мурнунда гелоң (хелиң) – долу 253 даңгыраалыг лама башкы кижи чораан. Бичиизинден тура Самагалтай хүрээзинге, ооң соонда Моолдуң Гандан хүрээзинге (1918-1921) өөренген. Эртине Булак хүрээзинге хүлээлгезин эртирип турган. Ол ийи катап репрессияга таварышкан: 1939-1942 болгаш 1952-1955 чылдарда. Хоругдааны 1952.ч. 01.04. Красноярск крайның КАЧЯ-нин дайынчыларының Шериг Трибуналы 1952.ч.03.19 РСФСР-ниң КХ-нуң 58-9, 58-10,58-2 ч.ч-биле шииткен -25 чылга ЭЧКАЛ-ге,5 чылга эргезин казып. РФ-ның Генеральдыг прокурорунуң дузалакчызының туңнели 1992.ч. 12.16 агарткан.
Межегей суурга чурттап чораан буянныг, дээди эртемниг лама деп чон аразынга билдингир турган. ТИГПИ акша-хөреңгизин инвентаризациялаарынга дузалажыры-биле 1968 чылда институттуң директору Ю. Л.Аранчын, Люндуп Чаашович Оюн (1897-1983) чалаан. «ТНИИЯЛИ-ниң 1968 чылда ажылының дугайында отчетта» мынчаар бижээн: «мурнуу чүк дылдарының эксперти Оюн Люндуптуң дузазы-биле моол болгаш төвүт дылдарда 6 ар. кол бижиктерни болгаш эрги номнарны тайылбырлап, очулдурган». Л. Ч. Оюн «Үлегер домактар далайы» деп номнуң (тыва «Үлегер далай», моол «Үлгерийн далай») деп эрги моол бижиктен тыва дылче сөс-биле очулганы кылган.
Чамдык архив документилеринден болгаш төөгү үндезиннеринден алырга, Тыва Арат Республика үезинде Таңды кожууннуң девискээрге үш буддийжи хүрээлер турган. Оларның бирээзи амгы үениң Межегей суурунуң чанынга, суурнуң хоочун чурттакчыларының бодалы-биле алырга, Оюннар кожууннуң чагырыкчызы, алдарлыг сайгарлыкчы, бодунуң үезиниң бай-шыырак болгаш буянныг кижизи, буддизмниң ханы чүдүкчүзү Ажыкай бээзи тургузуп каан. Ооң күдээзи болур, Ажыкай бээзиниң оглу, хүн ноян Чылбак-оолдуң уруу Оюн Самбылдың өөнүң ээзи Лама Люндуп-хелиң (Люндуп Чаашович Оюн) сөөлзүредир бо хүрээге бараалгап чораан. Хүрээниң төөгүзүн артырары-биле тураскадып, суурнуң чурттакчылары кажан-бир шагда анаа турган хүрээниң шын турар черин билбейн-даа тургаш, буддийжи ёзулал тугу-биле тук дөзээн тургузуп алганнар. Ындыг болганда, тураскаал демдээ шын черден арай бедикте турар.
Ол хүрээ TАР-ның девискээринде өске хүрээлерден арай ылгалдыг турган чадавас. Ооң кирер чери Таңды-Уула дааның бир шыпшыңынче көрүнген — Ажыкай хаанның өг-бүлезиниң ыдыктыг Оваа дагыыр черинче.
Таңдыга ийи дугаар хүрээ Чагытай хөлдүң чоогунга турган, а үш дугаары 1928 чылда Бүгү-Тывга ламалар хуралының документилеринден болгаш ооң соонда шинчилелдерден алырга, Балгазын суур чоогунда хүрээ турган — тус черниң чурттакчылары ону Салчак хүрээзи деп адап турган.
Люндуп Чааш оглу Оюн судур номчуп база эмнээр лама башкы болду. 1980 оглум хөөкүй чаш тургаш бир чыл ажыг аараан. Үргүлчү Кызыл эмчизинге авазы биле кады оглум чыдып, кадыын эмнедип турган. Оглум сегивестээш туруп берген. Ынчан Кочетово суурнуң ортумак школазынга күш-культура башкылап турган мен. Бир хүн ачам хөөкүй меңээ сүме кадып:
-Межегей суурда улуг дээди эртемниг лама башкы бар, мээң төрелим, аваларывыс кады төрээн, ол лама башкыга баргаш, оглуңну көргүзүп көрем –деп. Ооң соонда харын Межегей суурга чеде бергеш лама башкының бажыңын тып алдым. Гагарина кудумчузунда оглу биле кады чурттап орлурду. Келген херээмни чугаалап бээримге:
-Кайын келдиң оглум, кымның оглу сен? деп айтырды.
Мен тургаш: Кочетово суурда чурттап турар мен, ачамны Оюн Тыртык-оол Калбак-Баштыг деп,харыыладым.
Ынча дээримге, башкы тургаш:
-Ачаңны таныыр мен, даайы-дыр мен диди.
Оон харын оглумну шинчилеп көргеш: шынап-ла үр аараан чаш-дыр, харын-даа келген-дир силер диди. Ийи литрге водканы куткаш, ынаар ирис, оон ыңай бир чүве холааш, хүнде 3 катап бир омааш ишти оглуңга ижиртип эмнедир силер диди. Башкыга четтиргенивисти илередип, акша сунарымга албаан, хоржак оглум дээн. Лама башкывыстың дузазы-биле оглум сегээн. Тывага делегей чергелиг буддийжи шуулганны эрттирери улуг алдар-дыр.
Чурук 1. Солагай талазында Оюн Л.Ч, чанында ийис эжи.2. Өг-бүлези: 3. Оң талазында сөөлүнде Оюн Л.Ч. 4. Моол болгаш төвүт дылдарны очулдуруп турары.
5. Эртем ажылдакчызы Оюн Л.Ч очулдуруп турган бижиктерин таныштырып турары. 6 дугаарында уруу Оюн Валентина.
Тыва Республиканың Чазааның чанында Тываның гуманитарлыг болгаш социал-экономиктиг тускай шинчилелдерниң Тыва институдундан чамдык материалдарны алган. Оюн чоннарның база билдингир лама башкывыс, Оюн Люндуп Чаш оглунуң дугайында солун төөгүлүг видеолуг материалдарны чонга таныштырып көргүскен дээш, эртем архивиниң кол специализи болгаш литература секторунуң улуг эртем ажылдакчы Василий Савырович Салчакка чонувустуң мурнундан четтиргенивисти илередип ор мен. Ооң солун материалдарын таныштырдым.
Сергей Оюн-Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.