Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 990x90px header-bottom
Бай-Хаак школазы 110 чыл оюн демдеглээр
Бай-Хаак школазы 110 чыл оюн демдеглээр
Төөгүден материалдар.
1916 чылдың сентябрь 21-де Верхне-Никольск хоорайга (Бай-Хаак суур) эге школа тургустунган. Кичээлдерни Макаров деп бай-шыырак тараачынның өөнге үжен оолдар, уруглар кичээлдер эрттирип турганнар. Баштайгы директору Даг-Алтай чурттуг Анаев болган. Анаев 1930 чылдың күзүнде айыыл-халаптыг мөчээн. Ынчалза-даа чоннуң кижизидилгези ында доозулбаан. Документилерден алырга, школаны 1918 чылдың төнчүзүнде тудуп дооскан чадавас. Школа тудуун суурнуң чурттакчыларының эки туралыг ачы-дузазы-биле кылган. Өг-бүле бүрүзү тудугга тодаргай үе дургузунда ажылдаар ужурлуг турган. Олар ниитилел кылдыр ажылдап турганнар. Школага ыяшты тайгадан аъттар-биле белеткеп, сөөртүп турганнар. Школаның тудуун Горький кудумчузунга эгелээн. Эртен эрте кичээлдерде печкаларны одааш кыпсып каан.
Кичээлдер бүдүн школа Гимни ырлап турары-биле эгелээр. Тайгага одаар ыяш ажаары уругларның ынак дыштанылгазы турган. Школаның эң эки завхозу Трофим Савельевич Зуев болган. Башкылар-биле уруглар хостуг үезин кады эрттирип турганнар: улуг шанактарны мунуп алгаш, дагдан бадып, кежээлерде патефон азы гармонь дыңнап. Аныяктар ырлаарынга, танцылаарынга, кожа-хелбээ суурларга концерттер көргүзеринге ынак турганнар.
1930 чылдарда эге школаны чеди чыл, 1940 чылдарда ортумак школа кылдыр эде кылган. Амгы кожууннуң библиотеказының бажыңынга тыва уругларның школазынга тыва дылга очулдурукчуларлыг орус башкылар өөредип турган. Уургайлыгга, Успенкага, Березовкага чүгле эге класстар турган болгаш, өөреникчилер Бай-Хаакче аъттарлыг чоруп өөренип азы хууда бажыңнарга чурттап турганнар.
Школага 1925 чылдан эгелеп орус болгаш тыва уруглар школа-интернатка чурттап турганнар, чемненир бажың база турган.
Интернатка 1951/52 өөредилге чылында Уургайлыгдан, Березовкадан, Успенкадан 42 өөреникчи интернатка чурттап турган. Беш аъттарны база тудуп турган. Ол үелерде школаларга машина-техника ховар турган болгаш хамык ажылдарны аъттарлыг кылып турган.
Бай-Хаак школазын аңгы-аңгы чылдар дургузунда чүгле кожуунда эвес, а республикада, Россияда ат-сураглыг кижилер өөренип, доозуп чорааннар.
Олар сөөлүнде барып партия ажылдакчылары, алдарлыг артистер, башкылар, эмчилер, хоойлу камгалакчызы, көдээ ажыл-агыйның алдарлыг кижилери, спортсменнер бээш оон-даа өске кижилер өөренип, школаны доосканнар болгаш эртем-билигни чедип алганнар:
- 1943 чылда Бай-Хаак школазының 10 өөреникчилер: Оюн Ойдуп-оол, Айжыы, Хүнленмей база Седип-оол, Оюн Сырат-оол, Оюн Тажы-Сат Кежиг, Михаил Сундуй, Монгуш Нордуп-оол, Тюлюш Буян, тыва эки турачылар эскадронунуң кезээнгн албанын эрттирип тургаш Ада-чурттуң Улуг дайыны чорупкан,;
- Кара-Кыс Номзатовна Мунзук- совет, тыва ыраажы, артист, шүлүкчү, РСФСР-ниң Улустуң артизи, Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи, ооң кол артизи чораан. Бай-Хаак суурга эге школага өөренип тургаш ырлаар салым-чаяаны көскүп, улустуң ырыларын күүседир турган;
- Владимир Шаравиевич Монгалбии-Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Бай-Хаак ортумак школазынга орус оолдар, уруглар-биле чаңгыс класска өөренип, оларның аразында уран чүүлүнүң идепкейлиг киржикчизи. Ынчангаш ол орус дылды арыг чугааланып билир. 1936 чылда школаны дооскаш, дораан Кызылдың национал театр студиязынга өөренип кирип алгаш баштайгы сургуулдарның бирээзи болган. Ооң чогаадыкчы оруу оон эгелээн. 1940 чылда театр-хөгжүм салбырын, флейта клазын дооскан.
1950 чылда Владимир Шаравиевич Монгалбии Ленинградтың күрүнениң театр, хөгжүм болгаш кинематография институдун (ЛГИТМиК) 1950 чылда дооскан. Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи.
-Болдукпан Дадар-оолович Оюн- «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы». Бай-Хаак школазын дооскан соонда башкыларның билиг бедидер эртемин чедип алган. Башкы эртемин чедип алгаш, башкылап ажылдаан: Бай-Хаак, Чал-Кежиг суурларга хөгжүм кичээлдерин эрттирип, драма кружогун удуртуп турган;
-Андрей Бегзиевич Сагды- «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы», «Дээди категорияның танцычызы» деп хүндүлүг бижик-биле шаңнаткан. Бай-Хаак школазынга ѳѳредилгези эки болганы дээш, 1942 чылда Кызылдың 2 дугаар школазынче дөрткү классче шилчиткен. Сөөлүнде ол Тываның Улустуң театр студиязының чанында хореография школазының (балет клазының) баштайгы доозукчуларының бирээзи апарган. Ооң башкызы А. В. Шатин турган. Андрей Сагды 1950 чылдарның эгезинде Ленинградтың театр институдунче хүлээп алгаш, аңаа дээди эртемни чедип алга;
-Игорь Чагович Эргил-оол-«Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы»,» РФ-ның ниити өөредилге чырыдыышкының тергиини», сураглыг тыва шүлүкчү, очулдурукчу. Бай-Хаак суурнуң эге орус школазын дооскаш,1938 чылда Кызылдың педагогика училищезинге өөренип дооскан.1953 чылда Кызылдың башкылар институдунче өөренип киргеш, ийи чыл эрткенде, төрээн дыл болгаш чогаал башкызы мергежилди чедип алган;
-Алексей Дүгерович Арапчор- «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы»,тыва шүлүкчү, чогаалчы, очулдурукчу, аас чогаалчызы;
Оюн Вадим Орамбалович. Бай-Хаак ортумак школазын 1963 чылда дооскан.Ооң соонда Москваның К.А.Тимирязев аттыг көдээ ажыл-агый академиязынче өөренип киргеш, ону 1968 чылда агроном эртемниг дооскан. Тыва, совет болгаш россияның көскү күрүне болгаш хөй-ниити ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Нациялар Чөвүлелиниң 11-ги болгаш 12-ги кыйгырыгларының Тыва АССР-ден депутады. 1989 чылдан бээр Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый сайыды, Тыва Республиканың Чазааның Даргазының бирги оралакчызы. РФ-тиң Пенсия фондузунуң Тыва Республика талазы-биле салбырын 1996 чылдан удуртуп турган.
«Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы»:
-Дадар Даржааевич Бегзи – Кызылдың автошколазынга башкылап ажылдааш, «Тыва Республиканың алдарлыг транспорт ажылдакчызы» деп атка төлептиг болган. Тыва Республиканың Чазааның оралакчызынга чедир ажылдаан;
-Иван Сергеевич Ярыгин- өг-бүлези Тываже 1953 чылда көжүп келгеш, сес хире чыл чурттап келгеннер. Олар баштай Пий-Хем кожууннуң Усть-Уюк суурга чурттап чорааннар. Аңаа Иван эге школага өөренип турган. Сөөлүнде өг-бүлези Бай-Хаакче көжүп кээрге, тус черниң школазынга өөренирин уламчылаан.
Иван Ярыгин шынап-ла Бай-Хаак школазынга өөренип турган-дыр.
Солун чүүл: Бай-Хаакка Иван чүгле школа программазын шиңгээдип алган эвес. Тыва оолдар-биле харылзажып, олардан тыва хүрештиң арга-дуржулгаларны өөренип алган, чижээ, ораажы, дөңмек октаары, хол адаанга тудуп алыры, илчирбе дээн чижектиг арга-хевирлерни. Бо тыва аргаларны өөренип алганы сөөлүнде барып хостуг хүрешке ажыктыг апарган. Олимпий оюннарынга ийи дакпыр чемпион: Мюнхенге (1972) болгаш Монреальга (1976) алдын медаль. Делегей чемпиону (1973), үш дакпыр Европа чемпиону (1972, 1975, 1976), беш дакпыр делегей чемпиону.
Тываның соонда Ярыгиннерниң өг бүлези (Красноярск край) суурже көжүп келген, аңаа Иван школаны дооскан. Ооң соонда Абаканга өөренип турганы, ооң бир дугаар спортчу чедиишкиннери болгаш олимпийжи аян-чорук ону легенда кылып каан.
Школага өөренип чугле алдарлыг өөреникчилер эвес, алдарлыг башкылар база ажылдап турганнар. Хөй чылдарда ажылдап келгеннер: Абросимов Александр Петрович, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Абросимова Мария Ивановна (В.И.Ленинниң 100 харлаан юбилейлиг медалы-биле шаңнаткан), Кимова Донгурак Арапчиновна «Тыва Арат Совет Социалистиг Республиканың алдарлыг башкызы» база Н.К. Крупская шаңналының лауреады, Серупская Ивановна Лыван «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», Лидия Трофимовна Сыч — башкы ажылының хоочуну, «Улус өөредилгезиниң тергиини», «Тыва Республиканың хүндүлүг башкызы», «РФ-ның ниити өөредилгезиниң тергиини», Оюн Анчимаа Сыратовна, Ондар Людмила Васильевна, Санчай Клара Андреевна, Лузянина Валентина Николаевна «Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы», Семенова Людмила Ивановна «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», Федорова Галина Андреевна, Санникова Таисия Ивановна, Ооржак Клара Алексеевна дээш оон-даа өскелер.
Ортумак школа 1970 чылдың январь айда Советская кудумчузунда чаа оран-саваже көжкен. Анатолий Михайлович Сыч баштай-ла директорлап эгелээн.
1971 Кочетово 8 чыл, Успенкага эге школа, Межегейге, Сосновкага, Арыг-Бажынга, Балгазынга тыва класстар чок боорга, ол суурлардан өөреникчилерни чыып алгаш Бай-Хаак суурнуң ортумак школазынга өөренип, Горький кудумчузунда интернатка чурттап турганнар.Тергелиг, шанактыг аъттка буду багай орус кижи интернатка суг дажып турар чүве. Кочетово школазын 1971 чылда дооскан эштерим биле кады ол интернатка бир чыл иштинде чурттап, школага өөрендим. Өөрлерим 10 класска өөренири-биле артып кааннар Интернаттың девискээринге баскетбол шөлүнге караңгылага чедир оолдар, кыстаар ойнаар бис. Волейбол шөлү чок боорга, долгандыр туруп алгаш хол бөмбүү-биле база ойнаар болгай бис. Ооң ачызында уругларывыс республикага хол бомбүүнге чемпионнап-даа турган.Чамдыктарывыс эртен даң бажында туруп келгеш, Горький кудумчулааш, Степнаялааш, Советскаялааш, амгы Оюн Дамчай кудумчулааш, катап Горький кудумчузунга киргеш, интернадывыска маңнап кирип кээр турдувус. Оон баскетбол шөлүнүң чанынга гимнастика (сула шимчээшкинни) кылыр чаңчылдыг бис. Ол чылдарда кудумчуларны тротуарлап (калбак ыяштарны бажыңнар чаны-биле кудумчунуң кыдыы-биле кылаштап эртер орук) кылып каан. Ынчангаш, интернатка эртен- эрте өөренип чоруур мурнунда тура халып келгеш оолап маңнаарга дыка эптиг турган.
Бай-Хаак школазы спортзалдыг,куш-культура кичээлинге тааржыр: баскетбол, хол бөмбүү, мага-бодун сайзырадыр мергежилгелер чыындызы (гимнастикага): потолокта туттунуп үнер хендир база кольцоларны аскан, маңнап келгеш узун дургаар болгаш бедиин халыыр аътчыгаштарлыг, турниктиг болгаш оон-даа өске херекселдиг. Күш-культура кичээлин Александр Петрович Абросимов биле бир аныяк башкы, арай ат-сывын уттупкан-дыр мен, олар эртирип турганнар. Александр Петрович Абросимов өөреникчилеринге спортка ынакшылды оттурган кижи дээрге чазыг чок. Мен база спортка сонуургалып аажок апарган, чүге дизе Кочетово школазынга спорт зал чок, бо школада гимнастикага, баскетбол, волейбол ойнаарынга таарымчалдыг. Гимнастикага, лыжага, чиик атлетикага кичээлдерге школага болгаш районга болгулаан маргылдааларга көргүзүглерим эки боорга, Александар Петрович мени Кызыл хоорайда башкы сургуулунда күш-күльтура салбыры бар, аңаа кирип аар болзуңза эки боор деп сумеледи. Чүге дизе күш-күльтура салбыры Кызылга хагдынып болур дээн кижи. Ынча дээрге ынаар кирери-биле спорт-биле шыңгыы белеткенип эгелээн мен. Күш-культура башкылары база бистерни идепкейлиг, тура соруктуг кичээлдерге өөредип турдулар. Александр Петровичиниң ачызында школага күш-культурага эки өөренип алдым. 1972 чылда 9 классты дооскаш чайын Кызылдың башкы сургуулунуң күш-культура салбырының спорт талазы-биле шылгалданы кончуг эки дужаап алгаш кирип алдым. 1974 чылда 2-ги курсту доозуптарымга мени шергче алгаш барган. Ийи чыл шеригни үзе башкаш, башкы училищезинге кээримге, күш-культура салбырын хаапкан болду. Александр Петровичиниң меңээ чугаалааны шын болду. Улаштыр өөренири-биле документилеримни Минусинск хоорайның башкы училищезинче чоргузуп кан болду.
Ол училищени 1977 чылда доостум.Бай-Хаак школазынга бир чыл иштинде күш-культураның ачызында Минусинск хоорайга болгулаан чиик атлетикага ажык маргылдаазынга (Красноярск крайдан спортсменнер) чемпионнап-даа кагдым. Училищениң иштинге гимнастикага,чиик атлетикага, хостуг хүрешке болуглаан маргылдааларга база тиилелгелерни чедип ап турдум. Хостуг хүрешке Красноярск крайның шаңналын база алдым. Бо чедиишкинер дээрге-ле Александр Петровичиниң ачызында. Оон бээр ам Бай-Хаак школазынга өөренип чораанымдан бээр 55 чыл бооп тур, школа база сентябрь айда 110 чылы болур. Башкым Александр Петрович мээң сагыжымжа ол-ла хевээр артып калган.
Кады өөренип чораан чаңгысклассчыларымдан база Тыва Республиканың төлептиг оолдары, кыстары Бай-Хаак школазын доосканнар. Оларның аразында:
-Куулар Галина Агбаан-ооловна школаны кончуг эки демдегдиг дооскаш, соңгаар өөренгеш дээди эртемни чедип алган. Күш-ажылдың болгаш муниципалдыг албанның хоочуну, «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы», «Россия Федерациязының тус чер бот-башкарылгазының алдарлыг ажылдакчызы», «Эрес-дидим күш-ажыл дээш» Тыва Республиканың медалы-биле база шаңнаткан.
-Барнакова Надежда Чүльлүмовна- Күш-ажылдың хоочуну, «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы», дээди эртемниг, Мурнуу-Сибирьниң күрүнениң культура институдун дооскан, «культурлуг-өөредилге ажылы» деп тускай мергежилдиг, бедик мергежилдиг культура өөредилгезиниң ажылдакчызы болгаш бот-тывынгыр хореографтыг бөлүүнүң удуртукчузу деп эртемниг.
Амгы үеде Бай-Хаак школазында ажылдап чоруур хоочун башкылар, РФ-ның болгаш ТР-ның алдарлыг хөй башкылары ажылдап чоруурлар. Оларга кел чыдар байырлалы-биле аас-кежикти, ажыл-ижинге улуг чедиишкиннерни, кадыкшылды күзевишаан, байырымны чедирип ор мен.
Чурук 1.Эрги школа, ооң соонда интернат, 2 дугаарында уруглар интернады. 3 дугаарында амгы үеде база эрги школа..4. Чемненир бажыңывыс. 5. Александр Петрович өөнүң ишти Абросимова Мария Ивановна юиле.
Сергей Оюн-Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы
Төөгүден материалдар.
1916 чылдың сентябрь 21-де Верхне-Никольск хоорайга (Бай-Хаак суур) эге школа тургустунган. Кичээлдерни Макаров деп бай-шыырак тараачынның өөнге үжен оолдар, уруглар кичээлдер эрттирип турганнар. Баштайгы директору Даг-Алтай чурттуг Анаев болган. Анаев 1930 чылдың күзүнде айыыл-халаптыг мөчээн. Ынчалза-даа чоннуң кижизидилгези ында доозулбаан. Документилерден алырга, школаны 1918 чылдың төнчүзүнде тудуп дооскан чадавас. Школа тудуун суурнуң чурттакчыларының эки туралыг ачы-дузазы-биле кылган. Өг-бүле бүрүзү тудугга тодаргай үе дургузунда ажылдаар ужурлуг турган. Олар ниитилел кылдыр ажылдап турганнар. Школага ыяшты тайгадан аъттар-биле белеткеп, сөөртүп турганнар. Школаның тудуун Горький кудумчузунга эгелээн. Эртен эрте кичээлдерде печкаларны одааш кыпсып каан.
Кичээлдер бүдүн школа Гимни ырлап турары-биле эгелээр. Тайгага одаар ыяш ажаары уругларның ынак дыштанылгазы турган. Школаның эң эки завхозу Трофим Савельевич Зуев болган. Башкылар-биле уруглар хостуг үезин кады эрттирип турганнар: улуг шанактарны мунуп алгаш, дагдан бадып, кежээлерде патефон азы гармонь дыңнап. Аныяктар ырлаарынга, танцылаарынга, кожа-хелбээ суурларга концерттер көргүзеринге ынак турганнар.
1930 чылдарда эге школаны чеди чыл, 1940 чылдарда ортумак школа кылдыр эде кылган. Амгы кожууннуң библиотеказының бажыңынга тыва уругларның школазынга тыва дылга очулдурукчуларлыг орус башкылар өөредип турган. Уургайлыгга, Успенкага, Березовкага чүгле эге класстар турган болгаш, өөреникчилер Бай-Хаакче аъттарлыг чоруп өөренип азы хууда бажыңнарга чурттап турганнар.
Школага 1925 чылдан эгелеп орус болгаш тыва уруглар школа-интернатка чурттап турганнар, чемненир бажың база турган.
Интернатка 1951/52 өөредилге чылында Уургайлыгдан, Березовкадан, Успенкадан 42 өөреникчи интернатка чурттап турган. Беш аъттарны база тудуп турган. Ол үелерде школаларга машина-техника ховар турган болгаш хамык ажылдарны аъттарлыг кылып турган.
Бай-Хаак школазын аңгы-аңгы чылдар дургузунда чүгле кожуунда эвес, а республикада, Россияда ат-сураглыг кижилер өөренип, доозуп чорааннар.
Олар сөөлүнде барып партия ажылдакчылары, алдарлыг артистер, башкылар, эмчилер, хоойлу камгалакчызы, көдээ ажыл-агыйның алдарлыг кижилери, спортсменнер бээш оон-даа өске кижилер өөренип, школаны доосканнар болгаш эртем-билигни чедип алганнар:
- 1943 чылда Бай-Хаак школазының 10 өөреникчилер: Оюн Ойдуп-оол, Айжыы, Хүнленмей база Седип-оол, Оюн Сырат-оол, Оюн Тажы-Сат Кежиг, Михаил Сундуй, Монгуш Нордуп-оол, Тюлюш Буян, тыва эки турачылар эскадронунуң кезээнгн албанын эрттирип тургаш Ада-чурттуң Улуг дайыны чорупкан,;
- Кара-Кыс Номзатовна Мунзук- совет, тыва ыраажы, артист, шүлүкчү, РСФСР-ниң Улустуң артизи, Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи, ооң кол артизи чораан. Бай-Хаак суурга эге школага өөренип тургаш ырлаар салым-чаяаны көскүп, улустуң ырыларын күүседир турган;
- Владимир Шаравиевич Монгалбии-Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Бай-Хаак ортумак школазынга орус оолдар, уруглар-биле чаңгыс класска өөренип, оларның аразында уран чүүлүнүң идепкейлиг киржикчизи. Ынчангаш ол орус дылды арыг чугааланып билир. 1936 чылда школаны дооскаш, дораан Кызылдың национал театр студиязынга өөренип кирип алгаш баштайгы сургуулдарның бирээзи болган. Ооң чогаадыкчы оруу оон эгелээн. 1940 чылда театр-хөгжүм салбырын, флейта клазын дооскан.
1950 чылда Владимир Шаравиевич Монгалбии Ленинградтың күрүнениң театр, хөгжүм болгаш кинематография институдун (ЛГИТМиК) 1950 чылда дооскан. Тываның хөгжүм-шии театрының үндезилекчилериниң бирээзи.
-Болдукпан Дадар-оолович Оюн- «Тыва АССР-ниң культуразының алдарлыг ажылдакчызы». Бай-Хаак школазын дооскан соонда башкыларның билиг бедидер эртемин чедип алган. Башкы эртемин чедип алгаш, башкылап ажылдаан: Бай-Хаак, Чал-Кежиг суурларга хөгжүм кичээлдерин эрттирип, драма кружогун удуртуп турган;
-Андрей Бегзиевич Сагды- «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы», «Дээди категорияның танцычызы» деп хүндүлүг бижик-биле шаңнаткан. Бай-Хаак школазынга ѳѳредилгези эки болганы дээш, 1942 чылда Кызылдың 2 дугаар школазынче дөрткү классче шилчиткен. Сөөлүнде ол Тываның Улустуң театр студиязының чанында хореография школазының (балет клазының) баштайгы доозукчуларының бирээзи апарган. Ооң башкызы А. В. Шатин турган. Андрей Сагды 1950 чылдарның эгезинде Ленинградтың театр институдунче хүлээп алгаш, аңаа дээди эртемни чедип алга;
-Игорь Чагович Эргил-оол-«Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы»,» РФ-ның ниити өөредилге чырыдыышкының тергиини», сураглыг тыва шүлүкчү, очулдурукчу. Бай-Хаак суурнуң эге орус школазын дооскаш,1938 чылда Кызылдың педагогика училищезинге өөренип дооскан.1953 чылда Кызылдың башкылар институдунче өөренип киргеш, ийи чыл эрткенде, төрээн дыл болгаш чогаал башкызы мергежилди чедип алган;
-Алексей Дүгерович Арапчор- «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы»,тыва шүлүкчү, чогаалчы, очулдурукчу, аас чогаалчызы;
Оюн Вадим Орамбалович. Бай-Хаак ортумак школазын 1963 чылда дооскан.Ооң соонда Москваның К.А.Тимирязев аттыг көдээ ажыл-агый академиязынче өөренип киргеш, ону 1968 чылда агроном эртемниг дооскан. Тыва, совет болгаш россияның көскү күрүне болгаш хөй-ниити ажылдакчызы. ССРЭ-ниң Дээди Совединиң Нациялар Чөвүлелиниң 11-ги болгаш 12-ги кыйгырыгларының Тыва АССР-ден депутады. 1989 чылдан бээр Тыва Республиканың көдээ ажыл-агый сайыды, Тыва Республиканың Чазааның Даргазының бирги оралакчызы. РФ-тиң Пенсия фондузунуң Тыва Республика талазы-биле салбырын 1996 чылдан удуртуп турган.
«Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы»:
-Дадар Даржааевич Бегзи – Кызылдың автошколазынга башкылап ажылдааш, «Тыва Республиканың алдарлыг транспорт ажылдакчызы» деп атка төлептиг болган. Тыва Республиканың Чазааның оралакчызынга чедир ажылдаан;
-Иван Сергеевич Ярыгин- өг-бүлези Тываже 1953 чылда көжүп келгеш, сес хире чыл чурттап келгеннер. Олар баштай Пий-Хем кожууннуң Усть-Уюк суурга чурттап чорааннар. Аңаа Иван эге школага өөренип турган. Сөөлүнде өг-бүлези Бай-Хаакче көжүп кээрге, тус черниң школазынга өөренирин уламчылаан.
Иван Ярыгин шынап-ла Бай-Хаак школазынга өөренип турган-дыр.
Солун чүүл: Бай-Хаакка Иван чүгле школа программазын шиңгээдип алган эвес. Тыва оолдар-биле харылзажып, олардан тыва хүрештиң арга-дуржулгаларны өөренип алган, чижээ, ораажы, дөңмек октаары, хол адаанга тудуп алыры, илчирбе дээн чижектиг арга-хевирлерни. Бо тыва аргаларны өөренип алганы сөөлүнде барып хостуг хүрешке ажыктыг апарган. Олимпий оюннарынга ийи дакпыр чемпион: Мюнхенге (1972) болгаш Монреальга (1976) алдын медаль. Делегей чемпиону (1973), үш дакпыр Европа чемпиону (1972, 1975, 1976), беш дакпыр делегей чемпиону.
Тываның соонда Ярыгиннерниң өг бүлези (Красноярск край) суурже көжүп келген, аңаа Иван школаны дооскан. Ооң соонда Абаканга өөренип турганы, ооң бир дугаар спортчу чедиишкиннери болгаш олимпийжи аян-чорук ону легенда кылып каан.
Школага өөренип чугле алдарлыг өөреникчилер эвес, алдарлыг башкылар база ажылдап турганнар. Хөй чылдарда ажылдап келгеннер: Абросимов Александр Петрович, Ада-чурттуң Улуг дайынының киржикчизи, Абросимова Мария Ивановна (В.И.Ленинниң 100 харлаан юбилейлиг медалы-биле шаңнаткан), Кимова Донгурак Арапчиновна «Тыва Арат Совет Социалистиг Республиканың алдарлыг башкызы» база Н.К. Крупская шаңналының лауреады, Серупская Ивановна Лыван «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», Лидия Трофимовна Сыч — башкы ажылының хоочуну, «Улус өөредилгезиниң тергиини», «Тыва Республиканың хүндүлүг башкызы», «РФ-ның ниити өөредилгезиниң тергиини», Оюн Анчимаа Сыратовна, Ондар Людмила Васильевна, Санчай Клара Андреевна, Лузянина Валентина Николаевна «Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы», Семенова Людмила Ивановна «РСФСР-ниң алдарлыг башкызы», Федорова Галина Андреевна, Санникова Таисия Ивановна, Ооржак Клара Алексеевна дээш оон-даа өскелер.
Ортумак школа 1970 чылдың январь айда Советская кудумчузунда чаа оран-саваже көжкен. Анатолий Михайлович Сыч баштай-ла директорлап эгелээн.
1971 Кочетово 8 чыл, Успенкага эге школа, Межегейге, Сосновкага, Арыг-Бажынга, Балгазынга тыва класстар чок боорга, ол суурлардан өөреникчилерни чыып алгаш Бай-Хаак суурнуң ортумак школазынга өөренип, Горький кудумчузунда интернатка чурттап турганнар.Тергелиг, шанактыг аъттка буду багай орус кижи интернатка суг дажып турар чүве. Кочетово школазын 1971 чылда дооскан эштерим биле кады ол интернатка бир чыл иштинде чурттап, школага өөрендим. Өөрлерим 10 класска өөренири-биле артып кааннар Интернаттың девискээринге баскетбол шөлүнге караңгылага чедир оолдар, кыстаар ойнаар бис. Волейбол шөлү чок боорга, долгандыр туруп алгаш хол бөмбүү-биле база ойнаар болгай бис. Ооң ачызында уругларывыс республикага хол бомбүүнге чемпионнап-даа турган.Чамдыктарывыс эртен даң бажында туруп келгеш, Горький кудумчулааш, Степнаялааш, Советскаялааш, амгы Оюн Дамчай кудумчулааш, катап Горький кудумчузунга киргеш, интернадывыска маңнап кирип кээр турдувус. Оон баскетбол шөлүнүң чанынга гимнастика (сула шимчээшкинни) кылыр чаңчылдыг бис. Ол чылдарда кудумчуларны тротуарлап (калбак ыяштарны бажыңнар чаны-биле кудумчунуң кыдыы-биле кылаштап эртер орук) кылып каан. Ынчангаш, интернатка эртен- эрте өөренип чоруур мурнунда тура халып келгеш оолап маңнаарга дыка эптиг турган.
Бай-Хаак школазы спортзалдыг,куш-культура кичээлинге тааржыр: баскетбол, хол бөмбүү, мага-бодун сайзырадыр мергежилгелер чыындызы (гимнастикага): потолокта туттунуп үнер хендир база кольцоларны аскан, маңнап келгеш узун дургаар болгаш бедиин халыыр аътчыгаштарлыг, турниктиг болгаш оон-даа өске херекселдиг. Күш-культура кичээлин Александр Петрович Абросимов биле бир аныяк башкы, арай ат-сывын уттупкан-дыр мен, олар эртирип турганнар. Александр Петрович Абросимов өөреникчилеринге спортка ынакшылды оттурган кижи дээрге чазыг чок. Мен база спортка сонуургалып аажок апарган, чүге дизе Кочетово школазынга спорт зал чок, бо школада гимнастикага, баскетбол, волейбол ойнаарынга таарымчалдыг. Гимнастикага, лыжага, чиик атлетикага кичээлдерге школага болгаш районга болгулаан маргылдааларга көргүзүглерим эки боорга, Александар Петрович мени Кызыл хоорайда башкы сургуулунда күш-күльтура салбыры бар, аңаа кирип аар болзуңза эки боор деп сумеледи. Чүге дизе күш-күльтура салбыры Кызылга хагдынып болур дээн кижи. Ынча дээрге ынаар кирери-биле спорт-биле шыңгыы белеткенип эгелээн мен. Күш-культура башкылары база бистерни идепкейлиг, тура соруктуг кичээлдерге өөредип турдулар. Александр Петровичиниң ачызында школага күш-культурага эки өөренип алдым. 1972 чылда 9 классты дооскаш чайын Кызылдың башкы сургуулунуң күш-культура салбырының спорт талазы-биле шылгалданы кончуг эки дужаап алгаш кирип алдым. 1974 чылда 2-ги курсту доозуптарымга мени шергче алгаш барган. Ийи чыл шеригни үзе башкаш, башкы училищезинге кээримге, күш-культура салбырын хаапкан болду. Александр Петровичиниң меңээ чугаалааны шын болду. Улаштыр өөренири-биле документилеримни Минусинск хоорайның башкы училищезинче чоргузуп кан болду.
Ол училищени 1977 чылда доостум.Бай-Хаак школазынга бир чыл иштинде күш-культураның ачызында Минусинск хоорайга болгулаан чиик атлетикага ажык маргылдаазынга (Красноярск крайдан спортсменнер) чемпионнап-даа кагдым. Училищениң иштинге гимнастикага,чиик атлетикага, хостуг хүрешке болуглаан маргылдааларга база тиилелгелерни чедип ап турдум. Хостуг хүрешке Красноярск крайның шаңналын база алдым. Бо чедиишкинер дээрге-ле Александр Петровичиниң ачызында. Оон бээр ам Бай-Хаак школазынга өөренип чораанымдан бээр 55 чыл бооп тур, школа база сентябрь айда 110 чылы болур. Башкым Александр Петрович мээң сагыжымжа ол-ла хевээр артып калган.
Кады өөренип чораан чаңгысклассчыларымдан база Тыва Республиканың төлептиг оолдары, кыстары Бай-Хаак школазын доосканнар. Оларның аразында:
-Куулар Галина Агбаан-ооловна школаны кончуг эки демдегдиг дооскаш, соңгаар өөренгеш дээди эртемни чедип алган. Күш-ажылдың болгаш муниципалдыг албанның хоочуну, «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы», «Россия Федерациязының тус чер бот-башкарылгазының алдарлыг ажылдакчызы», «Эрес-дидим күш-ажыл дээш» Тыва Республиканың медалы-биле база шаңнаткан.
-Барнакова Надежда Чүльлүмовна- Күш-ажылдың хоочуну, «Тыва Республиканың культуразының алдарлыг ажылдакчызы», дээди эртемниг, Мурнуу-Сибирьниң күрүнениң культура институдун дооскан, «культурлуг-өөредилге ажылы» деп тускай мергежилдиг, бедик мергежилдиг культура өөредилгезиниң ажылдакчызы болгаш бот-тывынгыр хореографтыг бөлүүнүң удуртукчузу деп эртемниг.
Амгы үеде Бай-Хаак школазында ажылдап чоруур хоочун башкылар, РФ-ның болгаш ТР-ның алдарлыг хөй башкылары ажылдап чоруурлар. Оларга кел чыдар байырлалы-биле аас-кежикти, ажыл-ижинге улуг чедиишкиннерни, кадыкшылды күзевишаан, байырымны чедирип ор мен.
Чурук 1.Эрги школа, ооң соонда интернат, 2 дугаарында уруглар интернады. 3 дугаарында амгы үеде база эрги школа..4. Чемненир бажыңывыс. 5. Александр Петрович өөнүң ишти Абросимова Мария Ивановна юиле.
Сергей Оюн-Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы
15:18 29.08.2026 16+
Выбор редакции