Тыва дылывысты үнелеп чоруулуңар!

Тыва дылывысты үнелеп чоруулуңар!
Тыва дыл, орус дыл-биле дөмей, күрүне дылы-деп билир бис. Ынчалза-даа чамдык тыва чон ажы-төлдерин орус дылче углап бар чыдарлары бар. Ол дээрге кижилерниң боттарының эргези, ынчалза-даа тыва дылывысты черле үнелеп көрээлиңер!
Эртем ажылдакчыларының кандыг-даа чоннарның аразында- дыл болуп турарын сайгарарынга, кол чүүлдү ээлеп турар, ол ышкаш тыва дылывыс база мындыг-дыр.
Тыва дылдың кол хүлээлгези харылзаалыг. Ол дээрге дыл кижилер аразында харылзажырының чепсээ бооп турар:
-Медээ, дыңнадыг солчулгазынга, бодалдарның, сагыш-сеткилдиң дамчыдылгазынга, күзел-соруктуң илередиринге, бот-боттарын билчиринге чедип алырынга дузалаар.
-Харылзаалыг турзузуушкун тыва дылдың кол утказын тодарадып турар, чүге дээрге харылзаа дамчыштыр ол бодунуң сорулгазын боттандырар – кижилерни каттыштырар, оларның аразында харылзаазын чурумчудар, кады ажыл-чорудулганы таарыштырар.
-Дыл кижилерни каттыштырып, оларның аразында болгаш социал харылзааларын чурумчудуп, делегей көрүжүнүң системаларын болгаш делегейниң национал овур-хевирлерин тургузарынга киржип, информацияның чыылдазын болгаш кадагалаарын хандырар
–Кижиниң хууда арга-дуржулгазын-даа, ниитилелдиң ниити арга-дуржулгазын-даа. -Дылдың өске-даа чугула функциялары (угаан-медерел, чыылда, илередир дээш оон-даа өске) хүлээлгелиг тургузуу-биле сырый харылзаалыг болгаш ону долдуруп турар.
Тыва дылывыстың ачызында тывалар эртем-билигге чедип, кандыг-даа мергежилдиг ат-алдарлыг кижилер үнгүлээнин чижек кылдыр бижип көрейн. Оларның аразында,Тыва Республикада доктор эртемниг, профессор аттыг эртемденнер бар:
ТР-ның дыл эртеми:
1.Кунаа Александр Чайбарович (1928 чыл, Тес-Хем, У-Шынаа) - билдингир дыл эртемдени, Тывада баштайгы эртем доктору, Кызылда күрүнениң педагогика институдунуң ректору (1958-1964 чылдар), тывалар аразында бир дугаар дээди өөредилге чериниң ректору.
2.Шулуу Чыргал-оолович Сат — Филология эртемнериниң доктору, бир дугаар тыва профессор.
3.Доржу Сеңгилович Куулар — фольклорист, литература шинчилекчизи, критик, очулдурукчу, филология эртемнериниң доктору, профессор.
4.Каадыр-оол Алексеевич Бичелдей -Филология эртемнериниң доктору, академик.
5.Мира Викторовна Бавуу-Сюрюн – совет болгаш российчи филолог база тыва дыл шинчилекчизи, филология эртеминиң доктору болгаш ниити дыл эртеминиң кафедразының профессору.
ТР-ның төөгү эртеми:
1.Юрий Лудужапович Аранчын 1926 чыл Тес-Хем кожууннуң Чыргаланды суурга төрүттүнген. Совет болгаш российчи төөгүчү, төөгү эртемнериниң доктору.
2.Моңгуш Бора-Хөө оглу Кенин-Лопсаң — тыва эртемден, шүлүкчү, этнограф, хамнаашкын талазы-биле элээн каш монографияларның автору, төөгү эртемнериниң доктору.
3.Зоя Юрьевна Доржу — Төөгү эртемнериниң доктору, профессор, Тываның күрүне университединиң орус төөгү кафедразының эргелекчизи.
Эрге-хоолй эртеми:
1.Николай Алдын-оолович Ондар -тыва эртемденнерниң аразындан бир дугаар эрге-хоойлу эртемнериниң доктору, профессор, Россияның Эртемнер Академиязының академиги.
Биология эртеми:
1. Чечекмаа Түлүш-ооловна Сагды (1944 чылдың май 30-де төрүттүнген) — биолог, биология эртемнериниң доктору, профессор. Тыва Республиканың алдарлыг эртемдени
2.Сергей Октяевич Ондар- Биологтуг эртемнер доктору, биология болгаш экология кафедразының профессору.
География эртеми
1.Светлана Суруновна Курбатская – географтыг эртемнер доктору, профессор.
Эконимика эртеми
1.Вячеслав Кыргысович Севек – эртемден-экономист, инженер-тудугжу, экономика эртемнериниң доктору, профессор.
Культурология эртеми
1.Айлана Калиновна Кужугет — Культурология эртемнериниң доктору, дыл эртеминиң профессору, уран чүүл төөгүзүнүң кандидады.
Шажын эртеми
1.Ульяна Павловна Бичелдей (Өпей-оол) — орус болгаш тыва эртемден, шажын эртемнериниң доктору.
. Эмчи эртеми:
Тыва эмчилер медицина эртеминиң болгаш ниитизи-биле кадык камгалал адырының хөгжүлдезинге база улуг үлүг-хуузун киирип турар. Эмчилер 66 кандидаттар, 5 доктор диссертациязын камгалаан.
Тыва Республиканың эмчи эртемнериниң докторлары:
Ондар Вячеслав Судер-оолович; Ондар Эренмаа Алдын-ооловна; Эрдыниева Людмила Салчаковна; Маады Аяс Сергеевич; Монгуш Херелмаа Дагбаевна; Соянова Шончалай Эрес-ооловна.
Бо дээрге Тыва Республикадан доктор, профессор эртемнерин чедип алган эртемденнер-дир, оларның аразында аттары чедир кирбээннер бар чадавас. Эртем докторларынга кордакчыларының янзы-бүрү адырларының специалистериниң даңзызын алыр болза оон-даа хөй. Тываларның ажы-төлдери ындыг аттарга чедип ап турары дыка өөрүнчүг-дыр.
Төрээн тыва дылывыстың ачазында дыка хөй тывалар шак мындыг алдарлыг эртем аттарын чедип алгаш, келир үениң салгалдарынга доктор, профессор, эртем кордакчыларынга аттарны чедип аарынга улуг хуузун кииргеннер-дир.
Орус, тыва дылды өөредип, чугаалажырын бо үениң ада-иелер база бичии чаштар албан черлеринге эки өөредир болза эки. Чүгле орус дылче углаарында эвес. Үстүнде бижээн эртем ажылдакчыларын көөр болза ТАР-ка турда баштайгы доктор, профессор аттарны тыва дылының ачызында чедип алганын көргүзүп турар.
Аныяк өскеннерниң аразында тыва дылының чидип бар чыдарын база сагыш- човап турарлары база бар-дыр. Чижек кылдыр видеоданы көргүстүм.
Сергей Оюн