Рекламный баннер 990x90px header-top
Рекламный баннер 990x90px header-bottom
ТАР-ның тургустунуп келген чадалары
ТАР-ның тургустунуп келген чадалары
Төөгү болгаш Тываның күрүне архивинден
Тыва Республиканы тургузуп алыры - ол дээрге херектиң чүгле кезии-дир. Ону камгалап аары Таңды-Тывазынга шагдан турар тургустунуп келген.
Баштайгы чада.1911-1912 чылдарда тывага национал-хосталгалыг шимчээшкин.
Тыва чон 157 чылдарның иштинде маньчжурларның дарлалының адаанга турган. Ынчалза-даа Тываны маньчжурлар эжелеп албаан. Тыва чурттун хайгаараары-биле 3 моол Амбын нояннарны олар домуйлаап каан. Чиижең маньчжур садыгжылар Тыва чурттунга кирип келгеш, тываларны элег-түрегге базымчалап, кара туразында дорамчылап, тываларның өңчү-хөренгизин үптеп турганнар.Тыва чон оларның каржы хоойлузунуң адаан орта чорааннар. Маньчжурларның аар берге байдалынга таварышкаш, тыва чон 1911 чылда Тывага маньчжурларны узуткаар сорулгалыг национал-хосталгалыг ук шимчээшкинге патриотчу хөөннүг, национал дарлалды узуткаар, тускай догуннаан Тыва күрүнени тургузар дээш демисежип, бүгү-ле социал күштер Амбын-ноян Комбу-Доржу баштыңныг,бөдүүн тыва араттар идепкейлиг киришкеннер.Бо болуушкуннарга Тываның амбын-нойону Комбу-Доржунун ужур- дузазы аажок улуг.Чүге дизе тыва араттар чиижең маньчжурларны Тывадан үндүр сывыртаарга, Комбу-Доржу шаптык катпаан. Тываларның төөгүзүнде 1911 чылда маньчжурларга удур национал-хосталгалыг шимчээшкин Тыва Республиканы хамаарышпас тускайлаң күрүне боорунуң эң-не баштай эгезин эгелээни төөгүде бижип турар. Ынчангаш 2026 чылда маньжурларны Тывавыстан хостаандан бээр 115 чыл болуп турар-дыр. Улуг төөгү.
Ийиги чада.Тыва Арат Республиканың тургузарының белеткели. Съездилер.
Υрге хоорайда турар орустарның элчин черинге оюннарның нойону Эренчинниң (Ажыкай бээзи нойоннуң оглу) ат салганы Советтерниң очулдурукчузу Я.И.Мальцев оюннарның мээреңиниң чоргусканы дилег дыңнадыышкынын телеграммазында айытканы болза.Тывада шупту байдал оожум апарганын Россияның покровительство(камгалал хайгаарал) чери бадыткап турар. (Тыва АССР-ниң ТКА, ф.29, д.185, л.44-45 и д. 104, л. 9. об). Край Соведи 1918 чылдың апрель 12-де Оюннар кожууннуң чагыргазынга тываларның иштики херээнге шаптык катпазының дугайында аңгы чагааны чоргускан. (Тыва АССР-ниң ТКА д.104, л.18 об).
1918 чылдың апрель 13-те край Соведи тыва чонга бараалгап, «Уранхай кожууннарынга» съездиге чыглып келгеш, Тываны бот-догунаан кылдыр айтырыгны шиитпирлээр кылдыр сүмелээн.
(Тыва АССР-ниң ТКА, ф.29, оп1, д32, л.1).
1918 чылдың июнь 11-де Тываның орус чурттакчыларының 5-ки съездизи ажыттынган, аңаа совет эрге-чагырга тываларга хостуг бот-башкартынар эргени бергенин чарлаан.
1918 чылдың июнь 14-те кежээ Тываларның шуулган Хуралы (съезд) ажыттынган. Хуралдың протоколу артпаан. Хуралдың болуп эрткенин кожуунда шуулганның протоколун, ооң мурнуда тывалар-биле эрттирген орус шуулганга чоруткан. Шуулган Хурал Оюннар кожууннуң Танды-Уула эдээниң артынга амбын-нойон Соднам-Балчырның киржилгези-биле болган. Нойон Эренчин (Бейсе нойон Ажыкайның оглу) край Совединден ол шуулганга Советтиң бүзүрелдиг төлээзин чорударын дилээн. (Тываның төөгүзү.Арын 140).
Июнь 14-те шуулган хуралга шупту 87 кижи киришкен.Оларның аразында-49 араттар, артканнары-дүжүметтер, ламалар болгаш аңгы-аңгы улустар киришкеннер: 35 араттар Оюннар, 9 Маады болгаш Чооду сумуларның каттышкан төлээлери, 5 Салчак, 2 Хемчик кожуунарның араттары база Тожу кожуундан чүгле дүжүметтерни болгаш ламаларны төлээлеп чоргускан.
Ынчангаш моон ап көөрге, тыва шуулганга хөй кезии тыва араттар киришкен бооп турар. Оларның салдары шуулган хуралдың шынарын шиитпирлээринге моондак болбаан. Олар тываларның бот-башкартынар дугайында айтырыгны чугаалажып көргеш, тываларны тускайлаң, кымдан-даа хамаарышпас чон деп шиитпирни хүлээп алганнар.
1918 чылдың июнь 16-да орус болгаш тыва съездиниң делегаттары «Орустар база уранхайлар долу чөпшээрежилгелиг чурттаар ужурлуг. Ооң соонда орус болгаш тыва съездилерниң делегаттарының каттышкан хуралынга Тываның бот-башкартынарының, найырал база бот-боттарынга дузалажылга дугайында керээни хүлээп алган. Бо керээниң боттаныышкынын Сибирьниң түр чазааның Уранхай крайда төлээлерин соксаткан.
1918 чылдың ортаа үезинде Тывага Хамааты дайыны эгелээни-биле база даштыкы чурттуң эжелекчилериниң аразынга дайын өскээнинден ол Шуулган Хуралдың шиитпири күүсеттинмейн барган, ынчалза-даа ол 1921 чылда Таңды-Тыва Улус күрүнени тургузарынга эрге-хоойлу үндезин болган.
1918 чылдың июнь 14-те Белоцарск хоорайга болган тыва чоннуң бодун бот-башкарылга кылдыр чарлаан дуржулгазында эге кезээнде болгаш 12 чүүлдеринде айытканы болза: орус хаан чазааның Тываны колония кылдыр хүлээп аар дугайында политиказы ам хостуг амыдыралдыг апарган, тыва чонга боттанмаан орус протектораттан хосталган. Чурттуң ээлери боттары аңгы башкарнып, база боттарын хостуг эргелиг, кымга-даа хамаарышпас чон болур дээн. Орус чон уранхай чонунуң ындыг шиитпиринге байыр чедирип, шын-дыр деп санааш, орус хаанның дүжүметтериниң кожууннардан хавырып алган таңмазын дораан эгиткен. Ол үеден эгелеп Таңды-Тыва уранхайларның 9 кожууннары боттарын бот-догуннаан аңгы башкарып, кымга-даа хамаарышпас чон кылдыр санай берген.
Тыва съездиниң даргалап башкарган Ниммаджап орус съездиниң төлээлеринге өөрүшкүлүг медээ дамчытканы дээш, бүгү-ле кожууннарның адының кырындан өөрүп четтиришкинни илереткен.( ф.11Тыва АССР-ниң ТКА2, оп.1,д.262.л.2; ф.239, оп.1,д.64,л.9; ПАКК, без фонда,оп 64-1,д.782,л.63-64.
Υстүнде бижиттинген чүүлдерден үндезилеп көөрге, Тыва Арат Республиканы тургузарының белеткел шуулган Хуралынга амбын-нойон Сотнам-Балчыр, бейсе нойон Ажыкай, оглу хүн нойон Эренчин (Чылбак) сугларның киржилгези улуг салдарлыг болган-дыр.
Үшкү чада. Тыва Республиканың тургустунганындан бээр 105 чылы.
Чүге ыяавыла ТАР-ка Таңды кожууннуң Суг-Бажыңга болганыл?
Ол дугайында төөгү материалдарында болганының чылдаагааны таптыг айытпаан. ТАР-ның тургустунганындан бээр 50 чыл оюнунга таварыштыр Тываның Улусчу чогаалчызы Кара-Күске Ч.К 1961 чылдың декабрь эгезинде «Тываның аныяктары» солунунга, тыва, орус партизаннарның, Хуралдың киржикчилериниң Суг-Бажы суурга Хуралдың эртиргенин таарымчалыг болганын бижээн:
- Чүге дээрге, бирээде, бо суур Тываның кайы-даа кожууннарының ортузу;
- Бо суурга Оюн Күрседи нам үүрүн 1918 чылдан бээр тургускан соонда быжыга берген болгаш Кочетовтуң өг-бүлези база турган;
- Таңды кожууннуң суурларынга, ылаңгыя Суг-Бажынга Совет эрге-чагырга база тургустунган, өске кожууннарга турустунмаан;
-1920 чылда Таңды кожуунга Кочетовтуң каттышкан партизан отряды тургустунган, ооң штабы Суг-Бажыңга турган. Бир эвес даштыкының дайзыннары халдап кээр болза оларга удур демиселди чоргузуп болур, чаңгыс отряд ол. Кызыл хоорайга ак орустарның халдаашкыны, Пии-Хем, Каа-Хемге орус чоннар хөй болгаш ак орустар база турган. Хемчик кожуунга моол,кыдат, ак орустар, Эрзин, Теске моол, кыдат, ак орустарның артынчылары, олар кээп халдап болур турган.
- Белеткел Хуралды Суг-Бажыңга, Тываның төөгүзүнге болуп көрбээн ол чыышка келир төлээлерже бижиктерни болгаш шапкынчыларны ай бурунгаар чоруткан. Хуралдың белеткелинге болгаш ажылынга Оюн Күрседи, Салчак Одумажы, үүр даргазы Лукьянов, көдээ Совет даргазы Барабанов болгаш таңдыжылар болгаш өскелер-даа идепкейлиг киришкенер. Тываны тускай күрүне кылдыр чарлаары болгаш баштайгы Конституцияны хүлээп алыры ындыг-ла белен эвес турган. Чыылган үш чүс ажыг кижиниң хөй кезии ядыы араттарның болгаш тараачыннарның төлээлери болза-даа, бот-эргелиг күрүне болурунга удурланыр болгаш феодалдарның эрге-ажыын камгалаарлар эвээш эвес болган. Ындыгларны Оюн Курседи, Салчак Одумажы болгаш өскелер-даа буруу шаап, билдингир тайылбырларны кылганнар. Хуралдың феодалдыг эрге-чагырганы, чиңге-таңманы, сүлде демдекти дүжүрер, тейлээр-сөгүрүүр чорукту хоругдаар, орус чон-биле найыралды быжыглаар дугайында шиитпирлерин, араттарның Республиказын тургусканын Тываның чону улуг өөрүшкү-биле уткаан.
Тываның күрүне архивинден болгаш чамдык тыва, орус төөгүчүлерниң материалдарындан ап көөрге, Суг-Бажыңга Улуг Хуралды эртиреринге бейсе ноян Ажыкай, ооң оглу хүн ноян Чылбак улуг идигни берген деп турар. Хуралды Суг-Бажыңга эртирер дугайында Сафьяновтуң, Буян-Бадырганың Ажыкай ноянга бижээн чагаазы база айтып турар.
Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге хамааты дайынның төңгенден
бээр 105 чылы.
Таңды - Тывага, Моолга революстуг күштерге чылча шаптырган Колчактың, Унгерниң, Казанцевтиң, Сафроновтуң кудукчулары (шуткукчулары) генерал Бакичиниң эдээниң адаанга каттыжып алгаш, Моолдан кыстырып үндүрткен уу-биле Таңды-Тывазының мурнуу девискээринге шургуп кирип келген. Казанцев, Сафронов суглар ооң мурнунда Кызылга, Оттуг-Дашка, Тарлашкынга тулчуушкуннарга аштыргаш Моолче дескеш, генерал Бакичиниң шериинге катчы бергеннер. Бакич олардан Суг-Бажында партизаннарның каттышкаш бир муң хире отряды бар медээни билип алгаш, Тываже Эрзин-Тестээш: баштай Суг-Бажын, Белоцарскыны (Кызыл хоорай) эжелеп алгаш, ооң соонда бүдүн Сибирьни кызылдардан хостаар сорулгалыг, кирип келгени ол. Бакичиниң күжү улуг: дөрт муң ногаандыктар, оларның муң хирези хаанның эрги шериинге албан эрттирип, Совет эрге- чагыргага удур тулчуп чораан дуржулгалыг ак офицерлер. Бакич боду база дайынга арга-дуржулгалыг, элээн каш дайынның киржикчизи, дайынга эрес–дидим чоруун көргүзүп, шериг белеткелинге онза ылгалып турган. Ынчангаш Россияга ады-сураа нептереп, актарның сураглыг шимчээшкининиң ажылдакчызы Андрей Степанович Бакич-генерал-лейтенант, Тывага Хамааты дайынының үезинде аг- шериглерниң командири.
Тыва арат Оюн Дартаакының маадырлыг чоруундан бээр 105 чылы.
ТАР-ка тургустунгандан бээр 4 ай хире болганда декабрь эгезинде Суг-Бажыны, ооң соонда Кызыл хоорайны эжелеп алгаш Мурнуу Сибирьни кызылдардан хостаап аары-биле генерал Бакич 4 муң ажыг шериглери-биле келгеш кызылдарга аштырган. Тыва арат Дартаакы Оюн актарга меге орукту айтып бергеш, доңмас Кара-Сугга оларны дүжүрген. Актарның ок-чепсээ сугга дүшкен, оларның күжү кошкаан соонда, кызылдарга тиилэлгени чедип аарынга кончуг улуг салдарны чедирген. Ооң соонда Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге Хамааты дайыны доозулган боор турар.
Даштыкының дайзыннарынга удур тулчуп чорааш, тыва араттар ханын төп, амы-тынындан чарлып тургаш, бистерге тайбыңны чаалап берген төөгүлүг чорукту августа демдеглеп эртирер ужурлуг бис. Кочетово суурга культурлуг, 128 шыырак мөгелернин хүрежин чонга сонуургадып эртирер болза чазыг чок.
Ынчангаш таңдыжылар, Кызыл хоорайда чурттап чоруур чангыс чер чурттугларым, демнежип алгаш ачы-дузавыс-биле бо культурлуг, спортчу хемчеглерни төөгүлүг суурга:- кожуун, суму чагыргазы, культура, спорт эргелери чонувуска бараалгадып, тываларның маньчжурларның дарлалындан хосталгандан бээр 115, ТАР-ның тургустунганындан болгаш делегейге «тыва» нация делегйге тыптып келгенинден бээр105, Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге Хамааты дайыны доозулгандан бээр 105, тыва арат Дартаакы Оюннуң Хамааты дайынының үезинде маадырлыг чооруундан бээр 105 чылдаан байырлалдарга таварыштыр эртирерин кыйгырып ор мен! Езулуг улуг байырлал бо-дыр!
Сергей Оюн.
Төөгү болгаш Тываның күрүне архивинден
Тыва Республиканы тургузуп алыры - ол дээрге херектиң чүгле кезии-дир. Ону камгалап аары Таңды-Тывазынга шагдан турар тургустунуп келген.
Баштайгы чада.1911-1912 чылдарда тывага национал-хосталгалыг шимчээшкин.
Тыва чон 157 чылдарның иштинде маньчжурларның дарлалының адаанга турган. Ынчалза-даа Тываны маньчжурлар эжелеп албаан. Тыва чурттун хайгаараары-биле 3 моол Амбын нояннарны олар домуйлаап каан. Чиижең маньчжур садыгжылар Тыва чурттунга кирип келгеш, тываларны элег-түрегге базымчалап, кара туразында дорамчылап, тываларның өңчү-хөренгизин үптеп турганнар.Тыва чон оларның каржы хоойлузунуң адаан орта чорааннар. Маньчжурларның аар берге байдалынга таварышкаш, тыва чон 1911 чылда Тывага маньчжурларны узуткаар сорулгалыг национал-хосталгалыг ук шимчээшкинге патриотчу хөөннүг, национал дарлалды узуткаар, тускай догуннаан Тыва күрүнени тургузар дээш демисежип, бүгү-ле социал күштер Амбын-ноян Комбу-Доржу баштыңныг,бөдүүн тыва араттар идепкейлиг киришкеннер.Бо болуушкуннарга Тываның амбын-нойону Комбу-Доржунун ужур- дузазы аажок улуг.Чүге дизе тыва араттар чиижең маньчжурларны Тывадан үндүр сывыртаарга, Комбу-Доржу шаптык катпаан. Тываларның төөгүзүнде 1911 чылда маньчжурларга удур национал-хосталгалыг шимчээшкин Тыва Республиканы хамаарышпас тускайлаң күрүне боорунуң эң-не баштай эгезин эгелээни төөгүде бижип турар. Ынчангаш 2026 чылда маньжурларны Тывавыстан хостаандан бээр 115 чыл болуп турар-дыр. Улуг төөгү.
Ийиги чада.Тыва Арат Республиканың тургузарының белеткели. Съездилер.
Υрге хоорайда турар орустарның элчин черинге оюннарның нойону Эренчинниң (Ажыкай бээзи нойоннуң оглу) ат салганы Советтерниң очулдурукчузу Я.И.Мальцев оюннарның мээреңиниң чоргусканы дилег дыңнадыышкынын телеграммазында айытканы болза.Тывада шупту байдал оожум апарганын Россияның покровительство(камгалал хайгаарал) чери бадыткап турар. (Тыва АССР-ниң ТКА, ф.29, д.185, л.44-45 и д. 104, л. 9. об). Край Соведи 1918 чылдың апрель 12-де Оюннар кожууннуң чагыргазынга тываларның иштики херээнге шаптык катпазының дугайында аңгы чагааны чоргускан. (Тыва АССР-ниң ТКА д.104, л.18 об).
1918 чылдың апрель 13-те край Соведи тыва чонга бараалгап, «Уранхай кожууннарынга» съездиге чыглып келгеш, Тываны бот-догунаан кылдыр айтырыгны шиитпирлээр кылдыр сүмелээн.
(Тыва АССР-ниң ТКА, ф.29, оп1, д32, л.1).
1918 чылдың июнь 11-де Тываның орус чурттакчыларының 5-ки съездизи ажыттынган, аңаа совет эрге-чагырга тываларга хостуг бот-башкартынар эргени бергенин чарлаан.
1918 чылдың июнь 14-те кежээ Тываларның шуулган Хуралы (съезд) ажыттынган. Хуралдың протоколу артпаан. Хуралдың болуп эрткенин кожуунда шуулганның протоколун, ооң мурнуда тывалар-биле эрттирген орус шуулганга чоруткан. Шуулган Хурал Оюннар кожууннуң Танды-Уула эдээниң артынга амбын-нойон Соднам-Балчырның киржилгези-биле болган. Нойон Эренчин (Бейсе нойон Ажыкайның оглу) край Совединден ол шуулганга Советтиң бүзүрелдиг төлээзин чорударын дилээн. (Тываның төөгүзү.Арын 140).
Июнь 14-те шуулган хуралга шупту 87 кижи киришкен.Оларның аразында-49 араттар, артканнары-дүжүметтер, ламалар болгаш аңгы-аңгы улустар киришкеннер: 35 араттар Оюннар, 9 Маады болгаш Чооду сумуларның каттышкан төлээлери, 5 Салчак, 2 Хемчик кожуунарның араттары база Тожу кожуундан чүгле дүжүметтерни болгаш ламаларны төлээлеп чоргускан.
Ынчангаш моон ап көөрге, тыва шуулганга хөй кезии тыва араттар киришкен бооп турар. Оларның салдары шуулган хуралдың шынарын шиитпирлээринге моондак болбаан. Олар тываларның бот-башкартынар дугайында айтырыгны чугаалажып көргеш, тываларны тускайлаң, кымдан-даа хамаарышпас чон деп шиитпирни хүлээп алганнар.
1918 чылдың июнь 16-да орус болгаш тыва съездиниң делегаттары «Орустар база уранхайлар долу чөпшээрежилгелиг чурттаар ужурлуг. Ооң соонда орус болгаш тыва съездилерниң делегаттарының каттышкан хуралынга Тываның бот-башкартынарының, найырал база бот-боттарынга дузалажылга дугайында керээни хүлээп алган. Бо керээниң боттаныышкынын Сибирьниң түр чазааның Уранхай крайда төлээлерин соксаткан.
1918 чылдың ортаа үезинде Тывага Хамааты дайыны эгелээни-биле база даштыкы чурттуң эжелекчилериниң аразынга дайын өскээнинден ол Шуулган Хуралдың шиитпири күүсеттинмейн барган, ынчалза-даа ол 1921 чылда Таңды-Тыва Улус күрүнени тургузарынга эрге-хоойлу үндезин болган.
1918 чылдың июнь 14-те Белоцарск хоорайга болган тыва чоннуң бодун бот-башкарылга кылдыр чарлаан дуржулгазында эге кезээнде болгаш 12 чүүлдеринде айытканы болза: орус хаан чазааның Тываны колония кылдыр хүлээп аар дугайында политиказы ам хостуг амыдыралдыг апарган, тыва чонга боттанмаан орус протектораттан хосталган. Чурттуң ээлери боттары аңгы башкарнып, база боттарын хостуг эргелиг, кымга-даа хамаарышпас чон болур дээн. Орус чон уранхай чонунуң ындыг шиитпиринге байыр чедирип, шын-дыр деп санааш, орус хаанның дүжүметтериниң кожууннардан хавырып алган таңмазын дораан эгиткен. Ол үеден эгелеп Таңды-Тыва уранхайларның 9 кожууннары боттарын бот-догуннаан аңгы башкарып, кымга-даа хамаарышпас чон кылдыр санай берген.
Тыва съездиниң даргалап башкарган Ниммаджап орус съездиниң төлээлеринге өөрүшкүлүг медээ дамчытканы дээш, бүгү-ле кожууннарның адының кырындан өөрүп четтиришкинни илереткен.( ф.11Тыва АССР-ниң ТКА2, оп.1,д.262.л.2; ф.239, оп.1,д.64,л.9; ПАКК, без фонда,оп 64-1,д.782,л.63-64.
Υстүнде бижиттинген чүүлдерден үндезилеп көөрге, Тыва Арат Республиканы тургузарының белеткел шуулган Хуралынга амбын-нойон Сотнам-Балчыр, бейсе нойон Ажыкай, оглу хүн нойон Эренчин (Чылбак) сугларның киржилгези улуг салдарлыг болган-дыр.
Үшкү чада. Тыва Республиканың тургустунганындан бээр 105 чылы.
Чүге ыяавыла ТАР-ка Таңды кожууннуң Суг-Бажыңга болганыл?
Ол дугайында төөгү материалдарында болганының чылдаагааны таптыг айытпаан. ТАР-ның тургустунганындан бээр 50 чыл оюнунга таварыштыр Тываның Улусчу чогаалчызы Кара-Күске Ч.К 1961 чылдың декабрь эгезинде «Тываның аныяктары» солунунга, тыва, орус партизаннарның, Хуралдың киржикчилериниң Суг-Бажы суурга Хуралдың эртиргенин таарымчалыг болганын бижээн:
- Чүге дээрге, бирээде, бо суур Тываның кайы-даа кожууннарының ортузу;
- Бо суурга Оюн Күрседи нам үүрүн 1918 чылдан бээр тургускан соонда быжыга берген болгаш Кочетовтуң өг-бүлези база турган;
- Таңды кожууннуң суурларынга, ылаңгыя Суг-Бажынга Совет эрге-чагырга база тургустунган, өске кожууннарга турустунмаан;
-1920 чылда Таңды кожуунга Кочетовтуң каттышкан партизан отряды тургустунган, ооң штабы Суг-Бажыңга турган. Бир эвес даштыкының дайзыннары халдап кээр болза оларга удур демиселди чоргузуп болур, чаңгыс отряд ол. Кызыл хоорайга ак орустарның халдаашкыны, Пии-Хем, Каа-Хемге орус чоннар хөй болгаш ак орустар база турган. Хемчик кожуунга моол,кыдат, ак орустар, Эрзин, Теске моол, кыдат, ак орустарның артынчылары, олар кээп халдап болур турган.
- Белеткел Хуралды Суг-Бажыңга, Тываның төөгүзүнге болуп көрбээн ол чыышка келир төлээлерже бижиктерни болгаш шапкынчыларны ай бурунгаар чоруткан. Хуралдың белеткелинге болгаш ажылынга Оюн Күрседи, Салчак Одумажы, үүр даргазы Лукьянов, көдээ Совет даргазы Барабанов болгаш таңдыжылар болгаш өскелер-даа идепкейлиг киришкенер. Тываны тускай күрүне кылдыр чарлаары болгаш баштайгы Конституцияны хүлээп алыры ындыг-ла белен эвес турган. Чыылган үш чүс ажыг кижиниң хөй кезии ядыы араттарның болгаш тараачыннарның төлээлери болза-даа, бот-эргелиг күрүне болурунга удурланыр болгаш феодалдарның эрге-ажыын камгалаарлар эвээш эвес болган. Ындыгларны Оюн Курседи, Салчак Одумажы болгаш өскелер-даа буруу шаап, билдингир тайылбырларны кылганнар. Хуралдың феодалдыг эрге-чагырганы, чиңге-таңманы, сүлде демдекти дүжүрер, тейлээр-сөгүрүүр чорукту хоругдаар, орус чон-биле найыралды быжыглаар дугайында шиитпирлерин, араттарның Республиказын тургусканын Тываның чону улуг өөрүшкү-биле уткаан.
Тываның күрүне архивинден болгаш чамдык тыва, орус төөгүчүлерниң материалдарындан ап көөрге, Суг-Бажыңга Улуг Хуралды эртиреринге бейсе ноян Ажыкай, ооң оглу хүн ноян Чылбак улуг идигни берген деп турар. Хуралды Суг-Бажыңга эртирер дугайында Сафьяновтуң, Буян-Бадырганың Ажыкай ноянга бижээн чагаазы база айтып турар.
Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге хамааты дайынның төңгенден
бээр 105 чылы.
Таңды - Тывага, Моолга революстуг күштерге чылча шаптырган Колчактың, Унгерниң, Казанцевтиң, Сафроновтуң кудукчулары (шуткукчулары) генерал Бакичиниң эдээниң адаанга каттыжып алгаш, Моолдан кыстырып үндүрткен уу-биле Таңды-Тывазының мурнуу девискээринге шургуп кирип келген. Казанцев, Сафронов суглар ооң мурнунда Кызылга, Оттуг-Дашка, Тарлашкынга тулчуушкуннарга аштыргаш Моолче дескеш, генерал Бакичиниң шериинге катчы бергеннер. Бакич олардан Суг-Бажында партизаннарның каттышкаш бир муң хире отряды бар медээни билип алгаш, Тываже Эрзин-Тестээш: баштай Суг-Бажын, Белоцарскыны (Кызыл хоорай) эжелеп алгаш, ооң соонда бүдүн Сибирьни кызылдардан хостаар сорулгалыг, кирип келгени ол. Бакичиниң күжү улуг: дөрт муң ногаандыктар, оларның муң хирези хаанның эрги шериинге албан эрттирип, Совет эрге- чагыргага удур тулчуп чораан дуржулгалыг ак офицерлер. Бакич боду база дайынга арга-дуржулгалыг, элээн каш дайынның киржикчизи, дайынга эрес–дидим чоруун көргүзүп, шериг белеткелинге онза ылгалып турган. Ынчангаш Россияга ады-сураа нептереп, актарның сураглыг шимчээшкининиң ажылдакчызы Андрей Степанович Бакич-генерал-лейтенант, Тывага Хамааты дайынының үезинде аг- шериглерниң командири.
Тыва арат Оюн Дартаакының маадырлыг чоруундан бээр 105 чылы.
ТАР-ка тургустунгандан бээр 4 ай хире болганда декабрь эгезинде Суг-Бажыны, ооң соонда Кызыл хоорайны эжелеп алгаш Мурнуу Сибирьни кызылдардан хостаап аары-биле генерал Бакич 4 муң ажыг шериглери-биле келгеш кызылдарга аштырган. Тыва арат Дартаакы Оюн актарга меге орукту айтып бергеш, доңмас Кара-Сугга оларны дүжүрген. Актарның ок-чепсээ сугга дүшкен, оларның күжү кошкаан соонда, кызылдарга тиилэлгени чедип аарынга кончуг улуг салдарны чедирген. Ооң соонда Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге Хамааты дайыны доозулган боор турар.
Даштыкының дайзыннарынга удур тулчуп чорааш, тыва араттар ханын төп, амы-тынындан чарлып тургаш, бистерге тайбыңны чаалап берген төөгүлүг чорукту августа демдеглеп эртирер ужурлуг бис. Кочетово суурга культурлуг, 128 шыырак мөгелернин хүрежин чонга сонуургадып эртирер болза чазыг чок.
Ынчангаш таңдыжылар, Кызыл хоорайда чурттап чоруур чангыс чер чурттугларым, демнежип алгаш ачы-дузавыс-биле бо культурлуг, спортчу хемчеглерни төөгүлүг суурга:- кожуун, суму чагыргазы, культура, спорт эргелери чонувуска бараалгадып, тываларның маньчжурларның дарлалындан хосталгандан бээр 115, ТАР-ның тургустунганындан болгаш делегейге «тыва» нация делегйге тыптып келгенинден бээр105, Тывага болгаш Мурнуу Сибирьге Хамааты дайыны доозулгандан бээр 105, тыва арат Дартаакы Оюннуң Хамааты дайынының үезинде маадырлыг чооруундан бээр 105 чылдаан байырлалдарга таварыштыр эртирерин кыйгырып ор мен! Езулуг улуг байырлал бо-дыр!
Сергей Оюн.
08:31 31.07.2026 16+
Выбор редакции