Эрес-кежээ малчын дуңмамның сөөлгү чагыы

Эрес-кежээ малчын дуңмамның сөөлгү чагыы
Салчак Светлана Допчааевна 1965 чылда Бай-Тайга кожууннуң Кызыл-Даг сумузунга малчын араттар Допчаа, Сандан Салчактарның хөй санныг ажы- төлүнүн алды дугаар уруу болуп төрүттүнген. Төрел аймактан эң-не эрестиг, орлан-шоваа, уян чымчак сеткилдиг кызы. Кызыл-Даг суурнуң ортумак школазын дооскаш, Кызыл хоорайның эмнелгезиниң соматика салбырынга болгаш Бай-Хаактың төп эмнелгезиниң халдавырлыг аарыглар салбырынга санитаркалап ажылдап чораан. Адазы аарааш чок болу бээрге, авазынга дузалажып, мал-маганын кадаржып эгелээн. Ажылынга бердинген, ак сеткилдиг, дузааргак, бедик мөзү- бүдүштүг болгаш, эмнелгеде аарып чыдар кижилерниң болгаш эмчи сестраларының, эмчилерниң хүндүткелин чаалап ап чораан. Бөдүүн ажылчын кижи болгаш, кандыг-даа улустар- биле эки чугаалажып билир, чугаа- домаа топтуг, кижизиг. Светаның ажылынга харыысалгалыг чораанын кады ажылдап чораан эш-өөрү, эмчилер бөгүнге дээр сактып чоруурлар. Шак ындыг буянныг чуржумга чоргаарланмас аргажок.
Ачазы хөөкүй Света 10 хар ажа дүжүп чорда, өске оранче чорупкан турган. Угбалары, дүңмалары амыдырал- чуртталгазының аайлары-биле өскээр чурттап, ажылдап чорупканнар. Кызыл-Дагда угбазы, честези суглар- биле кады авазынга дузалажып, мал-маганын кадырып, өстүрүп эгелээннери ол. Оон бээр Света чуртталгазының сөөлгү хүннеринге чедир эвээш эвес каш чүзүн мал-маганны төлептиг азырап, өстүрүп чораан. Боттарының мал-маганындан аңгыда, Кызыл-Даг ортумак ниити билиг школазының шээр малын база өстүрүп чорааннар. Светаның мал-маганынга бердингенин кижи магадап ханмас. Кыштың соогунда-даа, чайның изиинде-даа эртен эрте муң баш хойлар, өшкүлерин сүрүп алгаш, чүгле кежээ имиртиңней бергенде аалынга кирип кээр. Оларын чүгле чадаг кадарар, аът черле мунмас. Бай-Тайга дээрге шыргай аргалардан, кадыр даглардан, бедик тайгалардан бүткен оран болгай, ол сериин изиг оъттуг черлерге мал-маганын одарладыр. Бистиң Таңды кожуунда болза аргалыг тайгалар иштиге хойлар кадарбас, тайга эдээнга кадарып чоруур. Ховуларже мал-маганын үндүр сүрүпкеш, оларны аалындан хайгаарап, дураннап орарлар. Кызыл-Дагның мал оъттар черлери шоолуг хову чок, тайгаларлыг, кадыр дагларлыг черлерге мал кадарар. Ынчангаш мал-маганы аажок семис болур. Шыдаар улустар ындыг черлерге мал-маган тудуп азыраар. Ындыгларның бирээзинге мээң чуржум Света база хамааржыр. Буду арай кемдээшкинниг-даа болза, оозунга чалынмас. Мен бир катап хойлар кадарып чоруурн сонуургап, соондан кылаштап-даа чордум. Аал коданындан ырак, кадыр-берт черлер, ындыг черлерге кылаштап чорбаан болгаш, бергедей бээр чордум. Чанынга чеде бергеш хөөрежип, канчап ындыг черлерге хой кадарып чоруурун, кокай_-бөрүлер, чазыйлаан адыглар-даа таварышса канчаарыл, кортпазыңны деп-даа турдум. Мээң салган айтырыымга Светаның харыылааны болза:
-Чогум харын бөрүлерге таваржып турган мен, кончуг ыдымны эдертип чоруур мен, ол бөрүлерден хойларымны кадарар. Хойлар, өшкүлер кадарарда, кадыр дагларлыг черлер боорга, даяңгыыш тудуп алгаш кылаштап чоруур мен. Бодум база садыгдан хлопушка (боо даажы ышкаш ыыткыр үн үндүрер чүүл) садып алгаш, бөрү кээрге, дааштаптар мен. Бөрүлер даяңгыыжымны боо деп бодааш, корткаш, халчып чоруптарлар. Ол дааш тайга иштинге даглыр черге дыка дааштыг, чаңгыланы бээр. Ынчангаш бөрүлер дезип чоруптарлар.
Хойларымны кадарганым соонда, чанарда оларның бажынга туруп алгаш, аалче углай дааштаптарымга, коданынче маңнажып чоруптары база бар. Дыка ажыктыг херексел чорду- деп харыылап кагды.
Орай дүне када база таптыг удувазын кайгаар кижи чордум. Ыттары ээре бээрге, тура халааш, ол-ла хлопушказын ыттарның ээрип турган черинче дааштаптар. Дыка-ла тывынгырын караам-биле көрдүм.
Светлана Допчааевна Салчак ада-иезиниң мал-магалын улаштыр бодунуң кадыын камнавайн, сөөлгү чуртталгазынга чедир ак сеткилдиг кызымак чоруу-биле муң баш ажыр өстүрген. Үжен ажыг чылдар иштинде мал ажылынга бердинип, эртен эрте тургаш, кежээге чедир кылып чораан чаңгыс-ла ажылы ол.
Мал ажылынга эмин эрттир бердинип чорааш, 4 чыл ажыг үе иштинде аар- берге аарыгдан аараан. Угбалары, дуңмалары даай - авазының аарыын соңгаарга-даа эмнедип, хам- ламаларга-даа киирип, эмнедип аар дээш кыстылар. Дөмей-ле хей болду.
Сөөлгү катап Ээрбекте кыштаанга аарып чыдырда, хондур хөөрештим, Аарыынга-даа чалынмайн, Таңдының Дүрген суурда чурттап, ажылдап турар дуңмазындан Таңды кожуун чери оът-сигенниг чер болгай, сиген-ширбииштен амдыгааштан эгелеп сигенниг улустан садып аарын дуңмаларынга чагып орар кижи болду. Бо чылын кыш-даа арай берге боор деп чагып, сургап турганы ол. Оон ыңай инектер төрүгүлепкен, бызааларын таптыг эмзирер, инектерни саггаш, хойтпак, өремеден кылырын база чугаалап орду. Аажок аарып турар хирезинде мал-маганынче сагыш салып оргаш, хөөкүй чуржум ынчаар чок болду. Кызылдың онкология эмнелгезинге машинам-биле чедирип чыттырып кагдым, чүгээртей бээринге аажок идегеп бүзүреп турдум, үш-ле хонганда шыдашпайн барды.
Көдээ ажыл-агыйның Тергиини, янзы-бүрү Хүндүлел бижиктерниң, хөрек демдектериниң эдилекчизи, төрээн чери Бай-Тайгазының, Кызыл-Дааның, Улуг Көп-Сөөктүң мурнакчы малчыны Салчак Светлана Допчааевна 2026 чылдың алды айның 26-ның хүнүнде аар аарыгның уржуундан кезээ мөңгеде төрээн черинден, төрел чонундан, эш-өөрүнден, чоок кижилеринден чарлып чорутканы ол. Улуг уйгуң удуп дыштан, чараш чуржум.
Сергей Оюн