Төөгүлүг чурук

Төөгүлүг чурук
Бо чурукту 1971-72 чылда тырттырган хевирлиг, орта сагынмайн тур мен. Ол чылдарда Бай-Хаак ортумак школазынга 9 класска өөренип турдум. Бай-Хаак школазының интернадынга Арыг-Бажы, Балгазын, Дүрген, Межегей, Успенка, Кочетово суурлардан чурттап, өөренип турган бис. Чүге дизе ол суурларга ортумак школалар чок турган болгаш, өөренири-биле школачыларны интернатка чыггаш, өөредип турганы ол.
Чурукта Маадыр башкы-интернаттың кижизидикчи башкызы; кара бөрттүг Межегей суурдан Борбуй-оол Толя дээр, шола ады Итальян; эң бичиизи 1 класс- Куулар Олег Седип-оолович. Артканнарын сагынмайн тур мен. Олегти сактып алганым болза, чаптанчыг борбак семис кижи болгай. Интернаттын оң талазында сөөлгү өрээлге улуг класс оолдарын чыттырып каан турган. Ханазы кыжын дыка соок турган, кежээ удуурда бичии Олгети хойгарып алгаш хонар турдум. Бичии кижи аажок изиргенир боор, чоорганны буду-биле ушта тептер, удуп чыткаш, чоорганны каш-даа катап шугланып аар турдувус.
Ол эрги школаны, интернатты,мен бодаарымга, үреп каап болбас, дыка төөгүлүг школа-дыр. ТР-ның, Таңды кожууннуң ат-алдарлыг оолдар,кыстары ол школаны дооскаш, эртем-билигни чедип алганнар болгай. Олимпий оюннарының, Делегейниң, Европаның, ССРЭ-ниң хөй дакпыр чемпиону Иван Ярыгин безин өөренип чораан.
Амгы үеде суурларда школачыларның саны эвээжеп турар, чаңгыс класска суг чаа өөредилге чылында ийи-чаңгыс өөреникчилер өөренип кээр, 9-11 класстарга база кончуг эвээш өөреникчилер бар, 11 класстарда 1-2 өөреникчи арткан боор. Суурларда школалар база хагдынар үези келген, чүге дизе ада-иелер ажы-төлдерин өөредири-биле Кызыл хоорайже көжүп турарлары хөй. Эрги школаны чаартыр кылгаш, шак ындыг өөреникчилерни интернатка чурттадып өөредир арга бар деп мээң бодалым-дыр. Школаларда 1-2 өөреникчилерни чеже башкылар өөредип турарыл, ол дээрге акша-шалың талазы- биле камналга айтырыы- дыр.
Бир болза эрги ыяш школаны Таңды кожууннуң музейи кылдыр кылыр болза эки. Таңды кожуун шаг-шаандан тура скиф үезинден эгелеп амга чедир дыка улуг төөгүнү арттырып каан. Маңаа бижиир болза хөй бодалды бижип болур. Сагыш ышкаш болган болза, эки-ле чүве-дир ийин, тывалар мый-ыттың сагыжы тайга бажында дээр болгай.
Таңды кожууннуң Улустуң депутады Сергей Оюн