Күрседи Оюн- тыва чоннуң алдарлыг оглу

Күрседи Оюн- тыва чоннуң алдарлыг оглу
“Таңды-Уула” чечен чогаал каттыжыышкыны база бир “Кым сен, Күрседи?” деп номну бо айда парладып турар. Амгы үеде Күрсединиң алдар-ады Тывавыста таптыг билдинмес. Ооң дугайында Тывада чаңгыс-даа ном чок, чуруу безин чүгле чаңгыс.
Кенден оглу Күрседи, шынап-ла, тыва чурту, чону дээш демисежип чораан маадырлыг кижилерниң бирээзи. Кыдат, моол, орус эжелекчилерден, боттарывыстың тыва байларывыстан ядыы чонун кадыг-берге чуртталгадан хостап, амы-тынын харамнанмайн, арыг ханын төп, оларга удур тулчуп, шын орукче углап бар чыткаш, байларның холундан хораннадып чок болган. Күрседи Оюн Тыва чуртувус, чонувус дээш эрес-дидимин көргүзүп, дайзыннар-биле тура тутчуп чораан чаңгыс-ла дарга-дыр, ол дугайында төөгүнүң барымдаалары бадыткап турар.
Оюн Күрсединиң бир онзагай чүүлү - бөдүүн ядыы араттың угаан-медерелиниң өзүлдези. Бодап көөрге мындыг-дыр:
-Тыва улустуң 1911-1912 чылдарда национал-хосталгалыг шимчээшкининге манчы-кыдаттарның арат-чонну кам-хайыра чокка хөөлээр калчаалыг саарылганы ажыглап, өре-шире-биле бектеп алган турган чиижең садыгжыларны чурт иштинден тыва араттар биле кады үндүр сывырарынга үлүг- хүүзүн киирген түңнелинде Тыва чурту манчылардан 157 ажыг чылдар иштинде тарлашкынындан хосталган.
-1912-1913 чылдарда Күрседи Оюн Хомду дайынынга база тыва араттар- биле кады манчыларны шуут чок кылган. Ол дайынга Күрседи будунче балыглаткан. Хомду дайыны Тыва Республика бот-догуннаан күрүне боорунуң эгезин салган;
-1914 чылда Тывага протекторат тургустунган соонда, хөй-ле орус чоннар көшкүлеп келгеннер. Тыва чоннуң шаг-төөгүден ужурларында, чаңчылдарында, чүдүлгезинде оран-таңдызын, черин, чевег-хөөрлерни казып, үрегдээр хамаанчок, чүдүп, чалбарып чораанындан казымал байлактарывыс, арга-арыывыс, аң-меңивис, арыг сугларывыс, аржааннарывыс кадагалаттынып артып калган турган черлерин чазый-хоптак, тояанчы көжүп келген орустар бай-байлак Тывавыска кээп, чурттуң үндезин чурттакчыларын, ээлерин куду көрүп, тываларныв черликтер деп, хөй мал-маганын кадарттыры-биле тываларны кул кылып, ажыглап чорааннар-дыр. Тыва кижи чиижең садыгжы кижиге кадарчы болуп, өске кижиниң мал-маганы дээш харыысалганы чүктээр ужурга таваржып, ооң өртээнге чүнү-даа албайн чораан. Арат чонну кам-хайыра чокка хөөлээр калчаалыг саарылганы ажыглап, өре-шире-биле бектеп алган турган чиижең орус садыгжыларга болгаш боттуң байларынга удур Күрседи база демисежип чораан.Тыва чурту дээш даштыкы эжелекчилерге (Моол, Кыдат, ак орустарга) удур тулчуп чорааш, бай-шыдалдыг улустарны тыва чуртундан үндүр сывыртап, өнчү-хөреңгизин, мал-маганын (ооң иштинде тыва байларның) хунаап алгаш, тос кожууннуң араттарынга үлеп берип чораан.
-1918 чылда Тывага Хамааты дайынының үезинде ак орустарга, моол, кыдаттарга удур дайылдажып чораан. 1919 чылда Хемчик кожууннуң араттары база ак орустарга удур тура халчырга, оларга дузалажып оюннар кожууннуң араттарын баштап алгаш актарны чок кылганнар.Күрседи Тывага болгаш Сибирьниң Мурнуу чүгүнге Хамааты дайынын төндүреринге үлүг - хүүзүн киирген.
Оюн Күрсединиң ТАР –ның тургустунарынга 1918 чылдың июнь 14-те кежээ Тываларның шуулган Хуралы эгелээн. Хурал Оюннар кожууннуң Танды-Уула эдээниң артынга амбын-нойон Соднам-Балчырның киржилгези-биле болган. (Тываның төөгүзү. Арын 140).Июнь 14-те Шуулган хуралга шупту 87 кижи киришкен.Оларның аразында 51 араттар, артканнары дүжүметтер, ламалар болгаш аңгы-аңгы төлээлер киришкеннер: 35 араттар Оюннар, 9 Маады болгаш Чооду сумуларның каттышкан төлээлери, 5 Салчак, 2 Хемчик кожуунарның араттары база Тожу кожуундан чүгле дүжүметтерни болгаш ламаларны төлээлеп чоргускан. Хурал тываларның бот-башкарттынарының дугайында айтырыгны чугаалажып көргеш, тускайлаң, кымдан-даа хамаарышпас чон деп шиитпирни болгаш Үндезин хоойлуну база хүлээп алган. 1918 чылдың ортаа үезинде Тывага Хамааты дайыны эгелээни-биле база даштыкы чурттуң эжелекчилериниң аразынга дайын өскээнинден ол шуулганның шиитпири күүсеттинмейн барган. Ынчалза-даа ол 1921 чылда Таңды-Тыва Улус күрүнени тургузарынга эрге-хоойлу үндезин болган. Суг-Бажынга Улуг Хурал 1921 чылда болур бердинде тыва араттарга Тыва бот-догунаан күрүне боор дугайында улуг суртаал ажылын удурдуп чоруткан түңнелинде , хуралдың чартыындан хөй кезии араттар болган. ТАР-ның тургузарынга улуг хуузун киирген.
ТАРП-ны тургусканы-1918 чылдан эгелеп ТАР-ның тургустунарынга 1921 чылга чедир Тывага политиктиг партиялар турбаан. Оон эгелеп-ле Күрседи Тывага революстуг партия тургузарын эгелээн. 1918 чылдан тура Суг-Бажы суурга нам үүрү быжыга берген. -1921 чылдың чайынында Күрседи бодунуң өөнге Угудар яамызын тургускан. Моон алгаш көөрге, Оюн Кенден оглу Күрседи Тывага эң-не баштай партияны тургускан. Бөдүүн арат кижи ол хире угаанныг болган-дыр;
- ТАРП-ның -ги съездизи 1923 чылдың июль 8-те Хем-Белдиринге (Кызылга) болган. Күрседини ТАРН-ның чиңгине секретарынга соңгаан. Бөдүүн арат Оюн Күрседи Тывага ТАРН-ның Төп комитединиң бир дугаар даргазы болган. ТАРП-ның составынга бир-ле дугаар колдуунда-ла күш-ажылчы араттарның революсчу кезээниң төлээлери соңгуткан.
Оюн Күрсединиң амыдыралы кыска болза-даа, алдарлыг орукту эрткен. Ол буруңгу тываларның чугаазы-биле алырга, эжинге эъдин кезип бээринден-даа чалданмас кижи чораан. Араттың чиңгине оглу чон дээш бодун хайыралавайн чораан. Ийи оглун Тываның төлептиг көскү күрүне ажылдакчылары кылдыр өстүрүп кижизиткен, салгалдары Европада амыдырап, Тыва чуртунга хаая-даа болза кээп, сайзыралды эскерип, демдеглеп чоруурлар. Уйнуунуң оглу Хөртээзин Батыр Александрович ТШО-га тургаш маадырлыы-биле өлген.
Кочетовчулар Оюн Күрседиге Тыва Республиканың Алдан-Маадыр аттыг национал музейиниң Кочетово суурунда салбырында Тывада чок чаңгыс-ла тураскаалды кылып каан. Оюн Күрсединиң бодап чораан бодалдары, углап баштап берген ажыл-чорудулгазы ам бо үеде боттанган. Күрседи Оюн- тыва чоннуң алдарлыг оглу. Ынчангаш тыва чонумну уттундурган маадырывыс-биле таныштырып, аныяк өскеннерни идегел-биле буруңгаар көрүп, төөгүже хая көрнүп, чуртунуң эрткен төөгүлүг оруун утпайн сактып чоруурунче кыйгырдым.
«Төөгү билбес – төөрээр, төрел билбес – түрээр» деп тыва чон кончуг шын чугаалаан.
Сергей Оюн