Иелер хүнү-биле. Авыралдыг авам Долаан Дадар Седиповна

Иелер хүнү-биле. Авыралдыг авам Долаан Дадар Седиповна
Авамга .Сөзү. Галина Мунзуктуу.
Аялгазы. Калбак-оол Салчактыы.

Хаялыг хүн өртемчейге турбаан болза
Хайым-иштиг амыдырал турар деп бе?
Хайыралдыг авам чаяап калбаан болза,
Хамааты бооп чоргаар чурттаар харыым бар бе?

Авам аазын эмген болгаш кадык шыырак,
Ажыл ишке холум дынзыг кежээ чор мен.
Дажыг хем даа оруум дозуп моондактаза,
Дадай дивейн чара чүктүп кеже бээр мен.

Ынчан мени бүү чүүлге сорук киирип,
Ынаныштыг даянгыыжым болуп чордуң.
Сени өөртүп эки сөстер сөглевишаан,
Четиргеним илереттим ынак авай.

Ие кижиниң бистерниң чуртталгавыста кылган херээ канчаар-даа аажок санап четпес. Чаш төлдү бодунуң иштинге хөй айлар иштинде шыгжап келгеш, чырык өртемчейге чаяап божааш, бүгү чурталгазы төнгүже өстүрүп, кижизидип, эртем-билигге, ажыл-ишке чедирип, өглеп-баштап кааш-даа ажы-төлү, ооң соонда уйнуктары дээш сагыш салып, оларга ооң ынакшылы кажан-даа өшпес. Каш-даа харлыг болзувусса, бистерге ие ооң часыдыы, сүмези үргүлчү херек апаар. Бо чылыг, чымчак сөстер дээрге ие кижиниң дугайында каш-ла чугаалар-дыр. Ие кижи өскээр чоруй баарга суг, ооң бистерге өөреткен, сургап,чагып чораан чугаалары кезээ мөнгеде артып каар. Ол дээш бистер уламчылап чурттап, ажы-төлүвүстү аваларывыстың өөредип кааны-биле кижизидип өстүрүп чоруур бис.
Аваларны «алдын хүнге» дөмейлеп, деңнеп анаа эвес чугаалаар бис. Хүн дээрге бистиң Чер бөмбүрзээңге эң-не чоок турар сылдыс болур. Хүн чырык өртемчейде эң-не күштүг херелдениишкинниң, чырыктың болгаш чылыгның үнер дөзү болгай. Хүн чок болза, оът-сиген-даа үнмес, дириг амыттаннар, бистер-даа чурттап чорбас бис. Бо болза тыва чоннуң мерген угаанының чечен сөзү. Кижиниң каң- кадыы, тодуг чуртталгазы, буянныг кежии Хүнден, авадан хамааржыр деп буруңгу ада-өгбелеривис санап чораан. Аваларывысты бис алдын хүнге-даа, аа сүдүн арыг аржаанның ак-көк суунга-даа дөмейлеп, ырыларда, шүлүктерде-даа алгап-йөрээп турар.
Мээң авам Долаан Дадар Седип уруу 12 чаштарны чырык чер кырынга бодараткан турган, оларның аразындан 4 ийис чаштарны хары угда божаан. Таңды кожууннуң «Коммунизмниң херели» колхозтуң, совхозтун тургузукчузу, 65 харлыынга чедир «Шанган» фермазынга инек, бызаа азырап, Кочетово суурнуң хой чуур огород чоогунга казанак бажыңга чурттавышаан ачам биле ногаа тарып, өстүрүп, Оңгар-Ховуга тараа шыгжаар складынга чурттап, таңныылдап, хой кыргып, хойлар төрүлдезиниң үезинде сакманщиктеп, бөдүүн берге ажылдарга хөөкүй авам ажылдап чораан. Шак мындыг бөдүүн ажылдарга хүндүлүг дыштанылгаже үнгуче чедир ажылдааш, улуг шаңналдарны дыка хөй өске херээжен чоннар биле кады авам албайн чораан.
Ава дугайында чараш шүлүктүң тывылганы
Галина Доңгаковна база 9 ажы-төлдү божаан, маадыр ие деп болур. Ынча хөй чаштарны бут кырынга тургузуп каары белен эвес болгай, ооң ыңай алдарлыг башкы, орус дыл болгаш литература башкызы. База чымыштыг ажыл. Бо ырының сөзүн бижээн автору, шүлүкчү Мунзук Галина Донгаковна, аялгазы композитор Салчак Калбак-оол Сотпаевичинии. Олар кайызы-даа Мөңгүн-Тайга кожууннуң алдарлыг кижилери. 2019 чылдың март 2-де чырык чер кырындан чарлып чорупкан-даа болза, ооң бижээн чараш шүлүктерин чону хөйү-биле номчуп, ырлап-даа арткан. Оларның бирээзи мен болуп Галина Доңгаковна биле, композитор Калбак-оол Салчаковичге четтиргенимни илередип, мөгейип каар-дыр мен.
Мунзук Галина Дөңгаковна-Тыва Республиканың чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү. Шүлүктен аңгыда дыка хөй номнарның автору
Салчак Калбак-оол Сотпаевич-Тыва Республиканың композиторлар Эвилелиниң кежигүнү, ТР-ның культуразының алдарлыг ажылдакчызы. 30 ырларның автору.
Тыва улустуң үлегер домаанда ышкаш:
-Аът өлүр-баглаажы артар дээри, анаа эвес сөстер-дир. Төөгү уламчылаар. Шүлүкчү чок-даа болза-шүлүү артар дээни-биле дөмей. Мунзук Галина Доңгаковнаның шүлүү артып, ыры болуп хуулуп чоруур. Ооң шүлүүнге бижээн «Авамга» деп ырыны чамдык аныяктар сонуургап эгеледилер:
-Тожу кожуунда хөгжүм башкызы «Авамга» деп ырының фонограммазын бижип каарга, Тожунуң аныяктары дыка чараш ырлап чоруурлар. Аяс Андреевич ыраажы кыстың «Авамга» деп ырының күүселдезин база менче чоргускан.
Иелер хүнү-биле! Хүндүлүг, буянныг, чүге-даа деңнеп четпес Тывам чону! Силерге бистер ынак бис.
Чуруктар: Долаан Д.С. 2. Мунзук Г.Д. 3. Салчак К.С.
Таңды кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының депутады Сергей Оюн.