Башкының үлегери

Башкының үлегери
Бир хүн аныяк эр эртип бар чыткаш, эге класска башкылап турган башкызын танып каан. Ол назы-хары элээн улгады берген кижиже чоокшулап келгеш:
-Мени сагынмайн тур силер бе, мен силерниң өөреникчиңер турган мен- деп чугаалаан.
- Ийе, сени үшкү классчы кылдыр сактыр-дыр мен. А ам кайда чуну канчап чоруп тур сен?-деп, башкы айтырган.
- Башкылап тур мен.
-Башкылап тур мен? Бо мергежилди шилип алырынче силерни кым эккелгенил?
- Кым-даа эвес, а силер, башкы.
-Ынчаарга сени бистиң мергежиливисче канчап сорук киирип алганым ол?
-Чүге дээрге силерниң арга-дуржулгаңар мергежил шилип алырынга меңээ аажок салдарлыг болду, ынчангаш мен база өөреникчилерни силер ышкаш кижизидип алыксаар бодадым.
-Мен канчап сеңээ салдар чедирипкеним ол,сонуургадып көрем.
-Шынап-ла, сагынмас-тыр силер бе? Ийе, башкы, ол чижекти силерге сагындырарын чөпшээреп көрүңер.
Бир-ле катап мээң чаңгысклассчым ада-иезиниң аңаа белекке бергени холунда чараш шактыг кирип келген. Ол шагын ужулгаш, партага салып каан. Мен туттунуп шыдавайн баргаш, шакты ооң партазындан ап аар деп шиитпирлээш, ону чажыра шаап алдым.Удавайн чаңгысклассчывыс карааның чажын төгүлдүр ыглап алган, бистерге шагын оорладып алганын хомудап чугаалады.
Силер бистиң шуптувусту эргий көргеш, мынча дидиңер: « Бо оолдуң шагын алган кижи ону эгидип бээриңерни диледим."
Дыка ыяткан мен, ынчалза-даа шак-биле чарлырын күзевейн турган мен, ынчангаш ону «апканымны» чажыра кааптым. Силер эжикче кылаштап келгеш, ону хаапкаш, бисти шуптувусту хана дургаар чыскаалып алырын дилээш: "Мен силерниң шупту карманнарыңарны негелде езугаар хынаар ужурлуг мен, шуптуңар карактарыңарны шийип алыңар."- деп дилээн болгай силер. Бис силерниң негелдеңер күүседип, шуптувус шугум ышкаш чыскаалыптывыс. Бо болган бүгү чүүл мээң чаа-ла эгелеп чоруур чуртталгамның эң-не ыянчыг үези деп бодап турган мен. Силер өөреникчиден өөреникчиже, кармандан карманче шилчип турган силер.Силер мээң карманымдан шакты уштуп алгаш, ээлчегниң төнчүзүнче шимчеп чоруптуңар. Оон силер: "Уруглар, ам ажырбас, карактарыңар ажыдып алгаш, парталарыңарже олуруп ап болур силер"- деп чугааладыңар. Шакты ээзинге эгидип бергеш, ол болуушкун дугайында кымга-даа сөс-даа чугаалаваан силер. Ынчангаш ол хүн мээң ат-алдарымны камгалап кагдыңар. Мени оор, мегечи деп бужартатпадыңар. Бо болуушкунну мээң-биле чугаалажыр деп-даа бодаваан силер.
Үе эрткен тудум, чуге ынчап турганыңарны билип каан мен. Чүге дизе, шынчы башкы болганыңарда, силер ам-даа долузу-биле тургустунмаан чаш өөреникчиниң арын-нүүрүн баксырадып каарын күзевейн турган силер. Ынчангаш мен Силерден үлегеп ап, мен база башкым ышкаш башкы болуйн деп шиитпирледим.
Бо сактыышкынны дыңнааш, олар ыыт чок апарганнар. Оон аныяк башкы айтырган:
-Бөгүн мени танып каан болганыңарда, ол болуушкунну мени сактып келдиңер бе?
Улуг башкы мынча деп харыылаан:
-Херек кырында мен база ол ынчан силерниң карманарыңарны караам шийип алгаш хынап көрдүм- дээн. (Хоолгалаан).
Башкы биле өөреникчиниң аразында кижизидилге ажылының шын угланыышкыны өөреникчиге дыка салдарлыг болган-дыр. Школазын доозупкаш, башкызының үлегер-чижээн шын өөренип билип алгаш, башкы эртемин доозуп алган.
Шак ындыг болуушкуннар школа амыдыралынга база турар. Өөреникчилеринче сагыш-салып, эртем-билигге чедирип каар дээш кызып ажылдап турар буянныг башкылар Тывавыста хөй. Бистер оларны билир-даа болзувусса, шоолуг интернет-четкиге, солун-сеткүүлдерге биживейн турар бис.
Бодум база ындыг буянныг башкыларга школага, институтка, Академияга-даа өөренип чорааш, таварышкан мен. Хөй чылдар иштинде башкылап келген арга-дуржулгалыг башкылар өөреникчилерин эртем-билиг-биле чепсеглеп, арга-сүмезин берип чорааш, доостуруп каар чораан.
1968-1969 чылдар үези боор, Кочетово сес чыл школазынга ажылдап чораан Тюлюш Таисья Ивановна клазывыс башкызы чораан. Ам бистерниң аравыста чок-даа болза, башкымны сактып бижип ор мен. Клазывыс оолдары уруглардан хөй турган болгаш, чамдыктарывыс дыка-ла тенек, кичээл үзер, шоолуг кичээл өөренмес чордувус, чажыргаш канчаар. Башкы кижиниң кижиге чаңгыс-ла эки кылган чүүлү кижиге кажан-даа балаттынмас сактыышкын бооп артып каар чораан.
Бир катап школаның елказынга башкывыс Соок-Ирейниң белектери (подарок) дээш өөреникчилерден 1 акшалар чоор бе, арай сагынмайн тур мен, чыып эгелээн.
Ол чылдарда «Коммунизмниң херели» колхозтуң малчыннарының хойлары кышкы үелерде төрүүр турган. Суурнуң херээжен чону малчыннарга 1-2 ай иштинде хураганнар азырап сакманщиктээр, авам хөөкүй база ындыг турган. Ачам Оңгар-Хову бригадазынга учетчиктеп турган болгаш, часкы үеде тарылга ажылынга белеткенири-биле хондур ажылдап чоруптар кижи. Подарокка акша-даа тыппаан мен, ону херекке-даа албаан мен. Школага елка-даа эгелээн, школачыларның өөрушкүзү- даа аажок. Елка соонда класстар бүрүзүнге башкылары подарактарын өөреникчилерге үлей берген. Акша дужаан эвес мен, ыяткаш кеттинип алгаш, школадан үнгеш, чанып бар чыдыр мен. Соомдан башкым Тюлюш Т.И ийи подарок тудуп алган кый дээш, чанымга чедип келгеш:
-Чүге чоруптуң подарогуң албайн?- дээрге, кайгай бердим.
- Подарокка акша дужааваан болгай мен, башкы-деп харыыладым.
Башкым тургаш:
-Сеңээ ону чугаалаарын уттуп алган-дыр мен. Сеңээ база дуңмаларыңга ийи подарактарны бодум акшам-биле сээң орнуңга дужаадым. Ынчангаш сеңээ чаа чыл таварыштыр белээм -дээш, меңээ сунду.
Башкым артында школадан тонун безин кедип албаан чанагаш подароктар тудуп алган мээң чанымга келди. Дыка-ла ыяткан мен, башкымны-даа кээргеп. Ам канчаар боор, подароктарны алгаш, башкымга четтиргенимни илереткеш, чугааладым:
-Ачам ажылдааш чанып кээрге, акшаңарны эгидип бээр мен- дидим.
Башкым тургаш:
- Ынча диве, анаа мээң Чаа чылда сеңээ белээм-дир- деп харыылады.
Башкы кижи өөреникчилеринге чүгле быжыг билиг берип, өөредилгеже углаар эвес, ооң амыдырал-чуртталгазының байдалын эки билип, ол угланыышкынче кичээнгейин салып, сагыш човап чоруурун ынчан билдим. Башкымның чаңгыс-ла ол көрүжү тенек бодумну бодандырыпты. Хейде-ле башкымның чугаазын дыңнавайн, ону үнелевейн чораанымны сактып келгеш, хөөкүй башкымны дыка-ла кээргеп, амга чедир сактып чоруур-дур мен. Башкымның ачызында школамны чаңгыс орус дылга 3-түг доозуп алдым. Ынчангаш башкымның үлегерин ап,ооң ачызы-биле күш-культура болгаш сан башкызы деп мергежилди чедип алганым ол.
Башкылар дээрге эң-не буянныг кижилер дээрзин амыдырал чуртталгамда көрдүм. Оларның дузазы-биле эртем-билигни-даа чедип алдым. Башкыларыңарны утпайн, хүндүлеп чорууруңарны күзеп ор мен.
Сергей Оюн.