Курорт Чедерге ужуражылга

Курорт Чедерге ужуражылга
2025 чылдың ноябрь 5-те Чедер курортунга эмненип чыткаш ССРЭ үезинде Таңды кожуунга ажылдап турган Тыва чурттувустуң база ховар, салым-чаяанныг улустарынга ужуражып, кады эмненип чыткан мен. Олар кымнар дээрге:
-Дамчай Ольга Михайловна- Каас-чараш, шыырак, угаанныг болгаш бодун ап билир, Таңды кожууннуң райком партиязының пропаганда килдизиниң начальнигинге хөй чылдарның иштинде ажылдап чораан, муниципалдыг ажылдакчы, башкы болгаш уран чогаалга салымныг, өөредилге херекселдериниң болгаш социал угланыышкынныг программаларның автору.
«Чаңчылчаан тыва өг-бүлениң культуразы» деп номну онзагай ном болуп, Кызылдың өөредилге черлериниң сургуулдарынга таныштырып, ужуражылгаларны кылып чоруур.
Пий-Хем кожууннуң Туранааның 2 дугаар ортумак школазында төөгү болгаш ниитилел эртеминиң дээди чаданың башкызы чораан. Күш-ажылдың хоочуну, Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы. Ажыл стажы чартык чүс чыл оранчок ашкан. Кожууннуң өөредилге хоочуннарының чөвүлелиниң даргазы. Тыва Республиканың өөредилгезиниң алдарлыг ажылдакчызы, Пий-Хем кожууннуң алдарлыг ажылдакчызы. Школа амыдыралынга уругнуң сүлде-сүзүү болгаш мөзү-шынар делегейин хевирлеп турар хөй санныг эге программаларны боду сайзырадып киирген.
-Куулар Елизавета Михайловна-Партия ажылдакчызы, Таңды райкомунуң партиязынга херээженнер Чөвүлелиниң даргазы, муниципалдыг ажылдакчы.Таңды районнуң «Тока» аттыг совхоз Тыва АССР-га база бир сайзыраңгай черни ээлеп турган. Елизавета Михайловна совхозтуң ажылчын комитединиң даргазынга ажылдап тургаш, совхозтуң социал-экономиктиг сайзырадырынга улуг -хүүзүн киирип чораан. Ооң организастыг арга-дуржулгазы, удуртукчу шынарлары Танды районнуң харылзаа төвүнүң эргелекчизи апаргаш долузу-биле боттанган. Амыдыралдың идепкейлиг туружтуг кижи, ол 20 вектиң 90 чылдарда почта албан чериниң дириг артарынга хөйнү кылган. Таңды кожууннуң баштыңы-Төлээлекчилер Хуралының даргазы чораан. Күш-ажылдың хоочуну, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы.
Ольга Михайловна биле Елизавета Михайловна суглар биле Таңды районнуң ВЛКСМ-ниң 2-ги секретарынга база райисполкомунуң ИХК-зин даргалап, кады ажылдап чораан болгаш дыка эки билир мен. Ам 21 векте оларга Чедер курортунга ужуражып, эрткен-барган чылдарывыста ажылдап чораанывысты сактып, хөөрежир аас-кежиктиг болдум.
База бир солун ужуражылгам болза:
-Доржу Зоя Юрьевна- Совет болгаш Россияның төөгүчү, Тываның социал-экономиктиг төөгүзүнүң болгаш херээженнерниң социал байдалының специализи.Тыва Республикада база бир билдингир, Тываның Күрүне университединиң төөгү эртеминиң доктору, профессору, республикага 18 эртем кандидатарын белеткээш удуртуп, чаа магистр болгаш аспирантура программаларын ажыдарынга дузалашкаш, университетиң эртем харылзаазын тургускан. Ол 100 ажыг эртем ажылдарының болгаш өөредилге номнарының автору.
1996 чылдан 1999 чылга чедир Тываның күрүне университединиң эртем-шинчилел талазы-биле проректору болуп ажылдап чораан. Университетке төөгү кафедразын ажыдарының эгелекчилериниң бирээзи.
2000 чылдан бээр – Тываның күрүне университединиң профессору база орус төөгү кафедразының эргелекчизи.
«Тываның ХХ чүс чылдың тергиин кижилери» Күрүне номунга кирген «Тыва Республиканың алдарлыг эртемдени», РФ-тиң Дээди профессионал өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы, «Ада-чурт мурнунга ачы-хавыяазы дээш» орденниң медалы, 2-ги чадазы-биле шаңнаткан.
Тыва улустуң "Кижи чугаалажып таныжар, аът киштежип таныжар" үлегер домаанда чугаалап турары дег, 2025 чылдың ноябрь 6-да Чедер курортунга Доржу Зоя Юрьевна база улуг угбазы Доржу Людмила Юрьевна- күчү- күш тугузуунуң хоочуну сугларга ужурашкаш чугаалаштым. Оларнынң адазы оюн уктуг, Ээрбек оюну, авазы кыргыс уктуг. Кочетово суурда төрелдери: Коожап Хүрбештей, Биче-оол, Марк Кыргыстар. Ынчап кээрге мээң авам Долаан Дадар Седип уруу база кыргыс уктуг болгаш бо акышкыларның авазы, авамның төрели. Ынчап кээрге таптыг чугаалажыр болза төрелим-даа боор чадавас. Бичии тургаш Кочетово суурнуң Механизация кудумчузунга Хүрбештей акыйның авазынын бажыңынга авам биле бо -ла баар турган мен.
Тывавыстың база бир ховар дээн кижилерниң бирээзи, улуг эртемденге тыва улустуң үлегер домаанда дег шак ынчаар танышканым солун болду.
Куротуң кежээки чеминиң соонда Дамчай О.М биле Куулар Е.М суглар аныяк үелеринде культурлуг мероприятияларны удуртуп өөренгеннер болгаш, эмненип, дыштанып турар чонга солун хемчеглерни эртиргеннер. Баштай Дамчай О.М партия ажылдакчызы чораан болгаш Октябрь революциязының 108 чылынга таварыштыр чыглып келген чонга байыр чедирип, Тывага революцияның ажык тузазын, төөгүзүн кысказы-биле таныштырган. Ооң соонда Доржу З.Ю –га сөстү улаштыр дамчытты:
-Зоя Юрьевна төөгү эртеминиң доктору болгаш база Октябрь революциязының дугайында чонга таныштырды. Төөгү кандыг-даа болза ону черле уттуп болбазын, ооң ачызында ТАР тургустунган болгаш оон-даа эки болуушкуннарны чонга база таныштырды.
Курортка дыштанып, эмненип келген улуска тускай оюн-тоглааны база бир шак иштинде көрүкчүлерге эртирип турар болду. Аңаа Дамчай О.М биле Куулар Е.М суглар тускай оюн-тоглааны удуртуп эртиргеннер. Жюри кежигүннери:
Көрүкчүлерден ийи Красноярскиден орус уктуг херээжен улусту болгаш Доржу З.Ю сугларны башкарыкчы Дамчай О.М домуйлап кагды.
Башкарыкчы Дамчай О.М көрүкчүлерден ийи команданы тургусту:
Бир дугаар командада күчү-күш тургузуунуң албаннарының (силовая структура) хоочуннары:
- Оюн С.Т-милицияның курлавырда полковниги;
-Доржу Людмила Юрьевна- иштики херектериниң халажылгада майору;
-Тюлюш Даваа-Самбуу Кошкар-оолович- Команданың командири, онза-байдалдар яамазының халажылгада майору.
Ийи дугаар командада Бай-Тайга кожууннуң Кара-Хөл суурнуң ортумак ниити билиг школазындан башкылар:
-Хомушку Зоя Серендааевна-Күш-ажылдың хоочуну, Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы, пенсионар, муниципалдыг ажылдың хоочуну;
-Өлчей Валентина Чымбаевна- 45 чыл дургузунда математика башкылаан, дээди чаданың башкызы. Амгы үеде Кызыл хоорайның репетитор төвүнде бо хүннерде ажылдап чоруур;
-Монгуш Наталья Шыыраповна- Кара-Хөл суурнуң ортумак ниити билиг школазынга 46 чыл иштинде математика башкылааш Кызыл хоорайның репетитор төвүнде ажылдап турар. Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы. Күш-ажылдың хоочуну.
-Иргит Зинаида Калчан-ооловна- 40 чыл иштинде математика башкылап чорааш хүндүлүг дыштанылгаче үнген. Россия Федерациязының ниити өөредилгезиниң хүндүлүг ажылдакчызы. Күш-ажылдың хоочуну.
Команданың командири Куулар Е.М болган.
Башкарыкчы баштай командаларга футбол дугайында оюну-биле эгелээн.
Оң талакы холу-биле 1 дугаар команданы «Гол» деп удурланыкчыларынга айтыр.
Солагай талакы холу-биле 2 дугаар команданы «Мимо» деп айтыр.
Көрүкчүлерни база 2 тарай сандайларга олуртуп кааш, холдары-биле дыка дүрген айтыр. Маңаа арай баштай дыка будалып турдувус. «Гол» деп алгарар дээш, «Мимо» деп-даа алгыржып турдувус. Оон чоорду өөрени бердивис.
Башкарыкчы командаларга тыва тывызыктарны болгаш үлгер домактарны салды. Аңаа Кара-Хөлчүлер шору болдулар.
Башкарыкчы үш дугаарында «Угадай мелодияда» ышкаш бир команда ырның эге сөзүн ырлаптарга, ийи дугаар команда улаштыр ырлаар.
Чижээ: 1 дугаар команда кайда силер, кайда силер деп ырлаарга, 2 дугаар команда караңгыда сылдыстар — Кара-кара карактар? дээш улаштыр ырлаар. Бо оюн дыка солун болду. Кайы-даа командылар чамдык ырларның сөстерин билбес болдувус.
Сөөлгү оюн камандаларның ырлары-биле доозулду.
1 дугаар команданың хоочуну Доржу Л.Ю тыва орус кожумактарны, Тюлюш Д-С.К «Магаданчыг кежээни» ырлап күүседирге көрүкчүлерден бээр кады ырлаштылар. Бодум «Төрээн хемим эриинде» ырны, ооң соонда орус уктуг херээжен улус боорга, «Милая мама» Людмила Зыкинаның ырын оларга тураскаадып ырлаарымга, бирээзи туруп келгеш «Авай, авай ынак авай» деп ырлай бээрге кайгап кагдывыс. Тыва ырны ырлап турар боорга Кызыл чурттуг деп бодадывыс
2 дугаар команданың киржикчилери база элээн ырларны күүсеттилер, арай оларның ырларының аттарын уттупкан болдум. Куулар Е.М «Снегопад» деп ырны кончуг чараш ырлап күүсетти. Елизавета Михайловнаның чааскаан ырлап чораанын ынчан дыңнааным ол.
Оюн-тоглааның соонда жюри түңнелди найыралдыг 2 команда тиилээн дээш, соктар, шоколадар, бичии блокноттар-биле командаларны шаңнадылар.
Көрүкчүлер оюн-тоглааны удуртуп эртирген Дамчай О.М биле Куулар Е.М сугларга болгаш киржикчилерге өөрүп четтиргеннерин илереттилер.
Беш хонуктуң иштинде курорт «Чедерге» эмненип, дыштандым. Чонга эки-ле чүвени кылып кааны эки-дир. Кайын-даа, Крайдан суг улустар кээп эмненип турлар. Чамдык улустарны ажы-төлдери ада-иезиниң төрүттүнген хүнүнде, байырлалдарынга курортче путевкаларны садып бергеш, дыштандырып чорудуп турарлары база бар. Ыраккы Кара-Хөлден, Кызыл хоорайдан улустар шак ындыг путевкалар-биле эмненип дыштанып турарлар чорду. Курортуң өртээ улуг дээш барбас улустар база бар. Аргалыг болза кандыг-даа болза кижиниң кадыы кончуг болгай, курортка барып эмненип, дыштанып аарын сүмелээр-дир мен. Инвалид, хоочуннарга чиигелделер база бар.
Курортуң эмчилеринге, техперсонал ажылдакчыларынга база амданныг чем-биле чемгерип турар ажылчыннарга четтиргенимни илередир –дир мен.
Чуруктар: 1. Дамчай О.М биле Куулар Е.М; 2. Тюлюш Д-С.К ; 3.Иргит З.К.
Сергей Оюн-Таңды кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының депутады.