Далекий край-Ыракта кыдыг чер

Далекий край-Ыракта кыдыг чер
Ксения Дмитриевна Минцлова. Ыракта кыдыг чер. Урянхай чери-биле аян-чорук деп номну Петроградка 1915 чылда «Рессвет типографиязынга парлап үндүрген. Ксения Д.М ашаа Сергей Рудольфович Минцлов биле 1914 чылда Тываны кезип чорааннар. Ол бодунуң номунда эвээш аян-чорук деп чүүлдү чажырбайн бижээн.
1993 чылда бо номну О.Нанзат-оолдуң редакторлааны-биле Красноярск хоорайның ППК Офсетке» парлап үндүрген. Ксения Минцловва номунда бодунуң ашаа, кезек орустар болгаш Кызыл хоорайны тутткан Габаев суглар биле Уранхай крайга аян-чорук кылып чорааш тыва чонну куду көрүп, тываның алдын-мөңгүнүн, аң-меңин, шаандакы базырыктарны, чевеглерни кара туразында казып турганын бижип турар. Бо номну тыва чон, аныяк өскеннер номчааш түңнелин үндүрер боор. Орус чон тываларны кайы хире куду көрүп, тываларны «Дикарлар» деп кочулап, куду көргенин бижээнин номчааш дыка хомудадым.
«Дикарь (черлик)» дээрге багай азы хүндүткел чок укталыг, кижилерни куду көрген азы кандыг- бир кижиге азы чүвеге хүндүткел чогун илередир сөс. Баштайгы ниитилел системазының (первобытнообщинного строя) онзагайларын кадагалап алган чоннарның чамдык көрүштер-биле алырга, культурлыг сайзыралдың эң куду чадазында турар аймактар болгаш чоннар. Ол сөстерни колдуунда үндезин, аймак-сөөк, көшкүн чоннарны илередирде 1776 чылдан эгелеп амерканнар «Дикий» деп терминни цивилизация чок чоннарны куду көрүп, дорамчылап ажыглап турган. Чижелээрге:Австралия, Африка, Америка, Соңгу Сибирниң чоннары ышкаш. Киноларда индейлерни кайы хире дорамчылап коуп турарын көргүскен болгай.
1914 чылдарда Тывага протектор тургустунган соонда хөй-ле орус чоннар көшкүлеп турар үеде тыва чонну база «Дикий-черликтер» деп куду көрүп эгелээннер болгай. Бо номда автор Ксения Минцлова ынчаар бижип турар-дыр. Чамдык үзүндүлерни маңаа бижип көрейн:
-Габаев апельсин чипкеш, потолокче кичээнгейлиг көрүп алгаш, ыыт чокка, дикийлерче (тываларче) көрбейн, оларга ыттар дег, каш кезекти октапкан. Сойоттар оларны чазый сеткил-биле тудуп алгаш, бо-боттарынга үлешкеннер. (ар.20);
-Шупту черликтер ажы-төлүнге ат бээрде, хөй кезиинде оларның караанга бир дугаар көстүп келген чүүлге даянып алгаш ат бээр. (ар. 22);
-Орук дургаар амгы чонга «Чуд» деп ат-биле билдингир кандыг чон маңаа чурттап чораанын тодарадыр сорулга-биле археологтуг шинчилелдерни чоруткан бис. (ар.24). Кандыг-даа чөпшээрел чокка кара туразында орустар археолоктуг шинчилелдерни кылган;
-Уюкка чеде бергеш, караавыс көскү, орук ара таваржы берген чевегивисти казып алгаш, кежээликтейде тус черниң бир байының (Георгий Павлович Сафьянов (1850–1913) — Минусинскиниң садыгжызы, Урянхай девискээринде орус садыг-саарылганың улуг төлээлериниң бирээзи. Хемчик кожууннарга 5 хире садыгларлыг, Тапсыга алдын казар черлиг турган. 1913 чылда чок апаарга, ол хамык садыгларын, алдын казар черин оглу Г.И.Сафьянов алган) дулгуяк кадайы А.Ф.Сафьянованың (Г.И. Сафьяновтуң авазы) фермазынга доктаадывыс. (ар.24);
- А.Ф.Сафьяновның бажыңының девискээринде хөй санныг хирлиг сойоттар өглерин көрген . Эр улустарны көөрге, бажының дүгүн чартыктай чүлээн, өөрүп каан бажының дүгү артынче бада берген, хирлиг-чуттуг эрлер. (ар.26).
Сафьяновтарның хөй мал-маганын, чылгызын тывалар кадарып турганнар. Оларга чиижең кадай шай, чигир дээш оон-даа өске чемнер-биле ажылдадып ап турган.
Алдын чуур чер
Николай Михайлович Черневич Уранхайга баштайгы орус чурттакчыларның бирээзи база ол черни, эки өөренип шинчилеп чораан. Ол-ла үеде ол дыка улуг чер байлакшылының ээзи турган. Чүгле Танну-Уула эдээнде ол эң бай алдын уургайларлыг чери 320 дөрбелчин километрни ээлеп турар. Ол бай орус биле 2 англичаннар бирээзинин ады Нокс даг разведказын кылып келген улус, зоологтуг экспедицияның ийи кежигүнү Нижне-Никольский (Уургайлыгга) алдын черинге турганнар.
Бо дээрге орус хаанның кажар политиказы. 1914 протекторатты хүлээп алган соонда 400 муң алдын казар, аң-менин кештерин алыр орустарны Тываже кожурер сорулгазының салдары. Харын-даа Тывага революция эвес болза 400 муң орустар көжүп кээр турган-дыр.
Тываларны олар кайы хре куду көрүп чораан-дыр, «Дикарлар» деп. Чеминиң артыын ыттар ышкаш октап берип чораан.
Сергей Оюн