Ачам дугайында чылыг сактыышкыннар.

Ачам дугайында чылыг сактыышкыннар.
Адалар хунунде улуг хүндүткел-биле Оюн Тыртык-оол Калбак оглу (Идам) ачамны бистиң аравыста шагда-ла чок-даа болза, бодап, сактып, чоргаарланып бижип олур мен. Ачам 1950 чылдар үезинде Красноярск хоорайның көдээ ажыл-агый техникумун дооскаш, төрээн чери Кочетово суурдан бир-ле дугаар тускай ортумак аграном эртемни чедип алган кижи бооп турар. Угаанныг, бөдүүн, бүдүү хүрежир, турникке туттунуп алгаш, янзы-бүрү мергежилгелерни хүннүң-не күүседир турган. Ол дугайында Кочетово суурнуң улуг назылыг чурттакчылары чугаалаар турганнар. Минусинск хоорайның күш-культура салбырын дооскаш, ачам- авамның чурттап органы бажыңының хериминиң иштинге турник тургузуп алгаш, мергежилгелер көргүзүп турумда, ачам (ынчан 70 харлыг турган) турникке чедип келгеш, туттунуп алгаш, чайгангаш, хей тепкеш, турник кырынче үне халыырга, кайгап кагдым. Чоннуң чугаазы шын болду, караам-биле көргеш, ол хире харлыг кижи турник кырынче үне халыырын кайгадым. Ырлаар база турган, ынак ырызы «Кубань казактары» деп кинода «Каким ты был, таким и остался» деп ырыны дыка ырлаар чораан. Анаа ырлавас, бичии тыва шиме четтирипкенде, ырлаар.
1970 чылда Шаңган фермазынга «Коммунизмниң херели» аттыг колхозтуң бригадирлери май байырлалдарын болгаш часкы үени уткуп алыры-биле холбаалыг байырлыг хуралга чыглып келгеннер. Бичии хөөрешкен соонда, хамык бригадирлер ырлажып эгелээннер. Ачам база ол орус ырын ырлааш, хамык чонну кайгатканын ынчан дыңнап көрдум. Красноярск хоорайга 3 чыл иштинде орус чоннуң аразынга чааскаан тургаш, өөренип алган болду. Школага өөренип турувуста, хамык чон колхоз директорунга тараа-быдаа өске-даа херек чүүлдерге билдириишкин бижидип аары-биле чүгле ачамга кээрлер. Ачам оларга чажам дивейн бижип бээр турган. Оңгар-Хову бригадазынга 65 харлыында хүндүлүг дыштанылгаже үнгеш,70 хар чоокшулаже чедир учетчиктеп, ногаа бригадиринге ажылдап чораан. Хөй шаңнал-даа албаан, чүгле «Күш-ажылдың хоочуну» деп аттыг кара медаль-биле шаңнаткан. Оозунга аажок чоргаарланыр, костюмунга кадап алган чоруур. Ынчанмайн канчаар, ол хире хөй чылдар иштинде ажылдап каан кижиге ол медаль кандыг-даа ат- алдардан артык үнелиг болган. Ачам колхозтуң тургузукчузу, 1930 чылда «Октябрьның 30 чылы» аттыг колхозтуң баштайгы экономизи, дуңмазы Оюн Бугалдай - колхозтуң баштайгы директору. Кандыг-даа эртем дооспаан хирезинде ол хире угаанныг турганнар-дыр. Ачам хайлыг репрессияга база таварышкан, кара-бажыңга олуруп чорааш, алдар- атка-даа четпээн. Даргаларга кыстырып чораан-даа болза, «Коммунизмниң херели» колхозтуң, совхозтуң сайзырап хөгжүүрүнге дыка улуг хуузун киирген. Ачам мени ажыл-ишке кызымак, күш-культурага сонуургалдыг кылдыр кижизидип, эртем-билигге чедирип каан. «Чонуңга кезээде экини кылып чору, «чону-чоорган, хөйү-хөйлең» деп үлегер домаа-биле үргүлчү сургап чораан. «Төрээн сууруң буянныг, ону алдаржыдып,сайзырадып, хүндүлеп, ынак чор» деп бо -ла чугаалай бээр. Ачам хөөкүйнүң бо чагып, сургап чораан сөстери мээң амыдырал- чуртталгамга дыка ажыктыг болду. Төрээн кожуунум, суурум, чонум дээш назы-харым улгадып эгелээн-даа болзумза,кызып бараан болуп чор мен. Ачамның чагыгларын күүседип,ооң меңээ чедирген буянының ачызында кандыг-даа ажылдарга кызып ажылдап чорааш, амыдыралымда элээн чүүлдерни чедип алдым:
-Күш- ажылдың база ИХК-ниң хоочуну, курлавырда полковник, «Тыва Республиканың алдарлыг ажылдакчызы», «ТР-ның күш-культура болгаш спорттуң тергиини», «ТР-ның культура яамызының тергиин хоочуну», «Таңды кожууннуң Хүндүлүг хамаатызы», «Таңды кожууннуң алдарлыг ажылдакчызы», ТР-ның Чогаалчылар Эвилелиниң кежигүнү, Таңды кожууннуң Төлээлекчилер Хуралының депутады, «Таңды-Уула» чечен чогаал каттыжыышкынының бир дугаар даргазы-даа болдум.
Багай ачам ол хире чылдар иштинде ажылдап кааш, кандыг-даа шаңнал албаан. Күрүнем, чонум мурнунга кызып ажылдап чорааш, чазак- чагыргамның мээң күш- ажылымны үнелээнинге чоргаарланып, алган шаңнал-макталдарымны ачамга тураскаатканым ол.
«Ада көрбээнин оглу көөр» деп тыва чон кончуг-ла шын чугаалаан-дыр. Адалар хүнүнге тураскаадып, ачам шагда чок-даа болза, ачамга чоргаарланып, сактып бижип орарым бо.