Чоннуң хүндүткелдиг башкызы

Чоннуң хүндүткелдиг башкызы
2025 чылдың сентябрь айның 30-ниң хүнүнде долааннар, кезек саттар, кыргыстар, оюннар уктуг улуг өгбелеривистиң эң-не хүндүткелдиг кенни, ол-ла аймактың ажы-төлдери- бистерниң эң-не үлегерлиг күүйүвүс, чеңгевис, чаавайывыс Кыргыс Татьяна Седий-ооловна 90 харын эрттир чурттап алгаш, үр эвес аараанының түңнелинде бо чырык ѳртемчейден, бодунуң ажы-төлүнден, уйнуктарындан, чоок кижилеринден кезээ мѳңгеде чарлып чоруткан. Чүге ол аймактарның кенни деп бижээним болза:
-Мээң авам Долаан Дадар Тарыма уруунуң 10 кады төрээннериниң эң-не улуу, Долааң Ою Тарыма уруунуң кады төрээн ортун дунмазы болур. Ою угбам болза Татьяна Седий-ооловнаның өөнүнүң ээзи Кыргыс Анай-оол Калин-ооловичиниң авазы. Ынчангаш Татьяна Седий-ооловна авам Долаан Д.Т кады төрээн долаан уктугларның кончуг дээн ынак, хүндүткелдиг кенни дээним ол. Долаан уктуг өгбелерим өг-бүле тудуп кезек саттар, кыргыстар, оюннар-биле кады чурттап турда бистер төрүттүнгенивис ол. Төрел-бөлүп болуп, амгы шагның аныяктары Татьяна Седий-ооловнаны база аймак аайывыс-биле хүндүткелдиг күүйүвүс, ченгевис, чаававыс адап чоруур бис.
Кыргыс Татьяна Седий-ооловна, 1935 чылдың август айның 15-тиң хүнүнде Тыва Арат Республиканың Хорум-Даг сумузунга бѳдүүн араттарның ѳг-бүлезинге тѳрүттүнген. Ол 1960 чылда Кызылда күрүнениң башкы институтун чедиишкиниг дооскан. Институтту дооскаш, бүгү назынында чүгле чоннуң ѳѳредилге шугумунга башкылааш, 2001 чылда пенсияже үнеринге чедир школаларга төөгү кичээлин башкылап чедиишкинниг ажылдап келген. Кыргыс Т.С Тывавыстың янзы-бүрү суурларында школаларга ажылдап чораан:
-Чѳѳн-Хемчиктиң Хорум-Даг 7 чыл школазынга ;
-Улуг-Хем кожууннуң Шагаан-Арыг, Арыг-Бажы, Чааты;
-Чаа-Хѳл кожууннуң Урбун школазынга;
- Кызыл районнуң Кѳк-Тей ортумак школазынга;
-Чүгле Кызыл-Мажалыктың ортумак школазынга 25 чыл башкылаан.
Ынчангаш Татьяна Седий-ооловна Тыва Республиканың школаларынга болгаш өөредилге системазынга 57 чыл дургузунда башкылап ажылдаан. Моон алгаш көөр болза Татьяна Седий-ооловнаның чуртталгазы дээрге, чоннуң ажы-төлүн кижизидер дээн күш-ажылы-дыр. Чурттап келген чуртталгазының дыка хөй кезиин башкы ажылынга бердинген болгашТывавыстың база ховар башкыларың бирээзи.
Күүйүвүстүң ажылынга бердинип, аныяк салгалды шын сеткили-биле кижизидип чорааш, чоннуң хүндүткелин чаалап алганын дараазында шаңнал-мактал, ат-алдары бадыткап турар:
-Күш –ажылдың хоочуну;
-Бедик мергежилдиг төөгү башкы;
-Тыва АССР-ниң алдарлыг башкызы;
-Тыва Республиканың Улустуң башкызы;
-РСФСР-ниң школаларының алдарлыг башкызы;
-РСФСР-ниң улус өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы;
-ССРЭ-ниң чырыдыышкын өөредилгезиниң тергиин ажылдакчызы;
Татьяна Седий-ооловна чай чок берге башкы ажылындан аңгыда, бистерниң даайывыс Кыргыс Анай-оол Калин-оол оглу аныяанда-ла чок болган соонда, өөнүң ээзинге кезээ мөгеде ынак болгаш база шынчы болуп, ооң четпээн амыдыралын уламчылап,
ийи тѳлүн, чааскаан азырап кижизиткеш, бут кырынга тургузуп, эртем-билигге чедирип, өглеп баштап кааш, 4 уйнуктарының, уйнуктарының 6 уругларының аразынга бараан болуп база оларны эртем-билигге, өглеп баштап каан.
Хайлыг аарыг эвес болза башкыларның байырлалын ажы-төлдериниң аразынга байырлап эртирр турган, бичии-ле каш хонук четпейн барды.
Кыргыс Татьяна Седий-ооловна амыдырал-чуртталгазының иштинде эки чурттап, ажылдап кааш, 90 хар иштинде ажы-төлүнге бараан болуп, үлегер-чижээн көргүскен буянныг ава, кырган-ава.
Чер-делегей кырында мөңге чүве бар эвес, бойдустуң чаяап кааны черле ындыг. Кижи хөөкүй салгалдардан тургустунган болганда, кижилерниң чуртталгазы төнмес, оларның салгалдары ада-иезиниң чртталгазының оруун уламчылап турарлар болгай. Ынчангаш Татьяна Седий-ооловнанын көрбээн, четпээн оруун ажы-төлдери уламчылаары-биле артып калгаш, авазының овур-хевири оларга кезээ мөңгеде артып каар.
Күүйүвүс чок-даа болза бөгүн башкылар хүнү-биле байыр чедирип, өске оранга ак орукту күзеп каар-дыр мен. Чыдар чериңер чымчак дөжек, сыртык болзун!!!
Сергей Оюн.