Монгалбии артист 105 харлаан

Монгалбии артист 105 харлаан
Тыва АССР-ниң алдарлыг артизи Владимир Шаравииевич Моңгалбии 2025 чылдың сентябрь 7-де 105 харлаар турган. Таңды кожууннуң Кара-Булуң (Успенка) деп черге 1920 чылдың сентябрь 7-де төрүттүнген. Тывага манчы-кыдаттар 157 чылдар иштинде тергиидеп турда оларга удур 1911 чылда Тывага национал хосталгалыг шимчээшкинге тыва араттар-биле идепкейлиг киришкеш, 1912 чылда Моолдуң Хомду дайынынга манчыларны чок кылган база Тывага Хамаатты дайынынга база идепкейлиг киржикчи, кызыл партизан Оюн Шаравииниң оглу. Владимир Моңгалбииниң дурт-сыны бедик эвес, орлан эрес аажы-чаңныг болгаш бичии оолдар-кыстарның-даа, улгады-берген назы-харлыг кижилерниң-даа рольдарын, оларның овур-хевири көрүкчүлерге сонуурганчыг кылдыр ойнап чораан. Тыва театрга ол дег дески рольдарны ойнап чораан чаңгыс-ла артист турган дизе чазыг чок. Ынчангаш артистиң ат-сураа бүгү Тывага алгый берген. Монгалбии Бай-Хаакта школага орус оолдар, уруглар-биле чаңгыс класска өөренип турган. Ынчангаш ол арыг орустап чугаалаар. Школаның өөреникчилериниң бот-тывынгыр уран чүүл бөлгүмүнүң идепкейлиг киржикчизи турган. Кызылда театр студиязы ажыттынган, ынаар артистер шилип ап турар деп медээ келирге, школаның башкылары Монгалбииге Кызылга барып, шилилгеге киржирин сүмелээннер. Олар Монгалбиини шилилгени эрте бээринге черле дыка бүзүрээннер. Оларның ол бүзүрели бүткен. Совет Эвилелинден чалаттырып келген хөгжүмчүлер, артистер Владимир Монгалбииниң хөгжүмге, оюннарга салым-чаяанын дораан-на эскерип кааннар. 1936 чылдың январь айда Кызылда театр студиязынга шилилгени кандыг-даа бергедээшкиннер чок эрткеш, тыва национал студияга шилип алган 10 оолдар, уругларның санынче ол кирген. Лимбиге тыва аялгаларны сырынналдыр ойнаптар оолду чаа тургустунар театрның хөгжүмчүзүнге хүлээп алган. Театр студиязының программазынга Монгалбии хөгжүмчү бооп кирген-даа болза, ооң чолдаксымаар дурт-сыны, танцы-самны чииги-биле “тевери”, хөглүг аажы-чаңы шиилерге каттырынчыг рольдарны ойнаар арганы берген. Аныяк артист театр уран чүүлүнге бердинип, актёрнуң арга-мергежилин дыка кызымак шиңгээдип ап турган. Театрга 10 ажыг чыл ажылдааш, Ленинградттың театр, хөгжүм болгаш кинематография институдунче аныяк артистер-биле кады өөренип киргеш, 30 хар ажыг тургаш ону чедиишкинниг дооскаш дээди эртемни чедип алган. 1974 чылда Кызыл хоорайның Красноармейская кудумчузунда бажыңынга чеде бергеш институтка өөренип турган кыдырааштары шыгжаттынып артып калганын көөрүмге, лекцияларын дыка кызымак дыңнап бижээн болду. Дипломун көөрге, экзаменнерин чүгле 4-5 демдектерге дооскан бооп турар.
Тываның хөгжүм-шии театрынга ажылдап келген чылдарында дыка хөй рольдарны Владимир Шаравииевич ойнаан. Виктор Көк-оолдуң “Хайыраан бот” деп шиизинде Дүлей-оол деп оолдуң ролюн бежен харлыында безин ойнап чораан. Артистиң хар-назыны улгады бергенин көрүкчүлер билир-даа болза, ону бичии оол кылдыр магадап көрүп турган. “Кызыл галстук”, “Аныяк гвардия”, “Павлик Морозов” дээш өске-даа шиилерге бичии оолдарның рольдарын ойнаан. Улуг кижилерниң рольдарын-даа ойнааш, Владимир Шаравииевич оларның овур-хевиринде онзагай чүүлдерни ойнап үндүрүп кээр чораан. Танцы-сам “тевер” рольдарга артист ынак, чүге дээрге танцылаар база салым-чаяанныг.
Культура хөгжүлдезинге дузалажыр дээш совет специалистер бөлүүнүң составынга 1942 чылдың төнчүзүнде Тывага чедип келген Москвадан ыраажы, дирижер Ростислав Георгиевич Мироновичиниң бир дугаар тыва национал оркестр «Чажыт Тыва» Владимир Моңгалбииниң дугайында сактыышкынындан.
Тыва национал оркестрге Владимир Монгалбии арга-дуржулгазы-биле дыка солун турган. Ол лимби деп бичии флейтага ойнап турган. Монгалбии сцена кырынга ойнаарын оркестр ажылы-биле каттыштырып турган, сценаның тургустунган мергежилиниң ужундан ындыг каттыжыышкын болдунмас апаарга, оон ол сөөлзүредир оркестрже шилчий берген.
Моон алгаш көөрге, Владимир Моңгалбии Тывага бир дугаар национал оркестрниң үндезилекчизи база турган-дыр.
Владимир Моңгалбииниң дурт- сыны бичии-даа болза тыва хүрешке база шыырак хүрежип чораан. Бай-Хаакка болган районнуң хүрежиңге бедик дурт-сынныг мөге таваржы бээрге, ол мөгени чарын ажылдыр октаарга дээрге астына берген ышкаш болган-деп, хоочун артизивис Сиин-оол Л.О чугаалап органын дыңнаан мен.
Тываның алдарлыг артизи Владимир Монгалбииниң бодунуң-даа, ооң ойнаан маадырларының-даа рольдарының овур-хевири — тыва театр уран чүүлүнүң бир янзы чайыннанчак эртинези кылдыр артып калган.
Сергей Оюн